العالم - جهان
در کشورهای توسعهیافته، دولتها برای حفظ ثبات معیشت مردم و مقابله با شوکهای اقتصادی از ابزارهای هدفمند حمایتی استفاده میکنند؛ از جمله کارتهای حمایت غذایی و بستههای حمایتی. این اقدامات جراحی اقتصادی واقعی محسوب میشوند، چرا که بهجای تزریق مستقیم یارانه به کالاها، کمکها را مستقیماً به گروههای نیازمند میرسانند و از بهرهبرداری یا فساد احتمالی جلوگیری میکنند.
حتی در اقتصادهای پیشرفته، میلیونها نفر ممکن است در مقاطعی با دشواری دسترسی به غذای کافی روبهرو شوند، و این ابزارها به آنها امکان میدهد تا نیازهای اساسی خود را تأمین کنند، بدون اینکه این کمکها کمک خیریه یا یارانه عمومی باشد. به این ترتیب، اجرای کالابرگ و کارتهای حمایتی، ابزاری سازمانیافته برای مدیریت اقتصادی و اجتماعی و تضمین امنیت معیشتی است که حتی در کشورهایی با درآمد بالا کاربرد دارد.
بیش از ۴۰ میلیون نفر در آمریکا کالابرگ می گیرند
یکی از برجستهترین نمونهها در سطح جهانی، برنامه کمک غذایی آمریکا است که بیش از چند دهه است در قالب سیاستهای رسمی دولت اجرا میشود و هر ماه جمعیت بسیار گستردهای از شهروندان را تحت پوشش قرار میدهد.
در آمریکا، برنامهای با نام Supplemental Nutrition Assistance Program یا SNAP وجود دارد که پیشتر به آن «کوپن غذا» گفته میشد و امروز از طریق کارتهای الکترونیکی قابل استفاده در فروشگاهها اجرا میشود.
این برنامه در سال مالی ۲۰۲۴ بهطور میانگین حدود ۴۱ میلیون و ۷۰۰ هزار نفر در هر ماه را تحت پوشش داشته است، یعنی حدود ۱۲.۳ درصد از جمعیت آمریکا از این مزایا استفاده میکنند، و این افراد کمک دریافت میکنند تا بتوانند غذاهای اساسی را با استفاده از کارت EBT خریداری کنند.
متوسط کمک ماهانه برای هر شرکتکننده حدود ۱۸۷ دلار بوده و جمع کل بودجه این برنامه نزدیک به ۹۹.۸ میلیارد دلار بوده است که بخش بزرگی از هزینههای تغذیهای خانوادههای کمدرآمد را پوشش میدهد.
آمارهای جداگانهای هم نشان میدهند که درصد قابل توجهی از شرکتکنندگان در SNAP کودکان و افراد مسن هستند: در دوره اخیر، حدود ۳۹ درصد از مشارکتکنندگان کودکان و ۱۹ درصد افراد ۶۰ سال و بالاتر بودهاند.
این ارقام نشان میدهد این برنامه نه یک پدیده بسیار محدود، بلکه بخشی از ساختار سیستم اجتماعی در آمریکا است که به خانوارهای مختلف در طول سالهای مختلف کمک میکند تا در مواجهه با هزینههای زندگی دوام بیاورند.
علاوه بر برنامه اصلی کمک غذایی، در آمریکا طرحهای حمایتی دیگری هم وجود دارد که برای گروههای خاص طراحی شدهاند. یکی از مهمترین آنها «برنامه تکمیلی تغذیه برای زنان، نوزادان و کودکان» است که به زنان باردار، مادران تازهزا، نوزادان و کودکان خردسال خانوادههای کمدرآمد کمک غذایی هدفمند ارائه میدهد.
بر اساس آمار رسمی، این برنامه در سالهای اخیر بهطور میانگین ماهانه حدود ۶ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر را تحت پوشش داشته و نقش مهمی در بهبود سلامت تغذیهای مادران و کودکان ایفا کرده است.
در کنار آن، «برنامه اضطراری کمک غذایی» نیز فعال است که از طریق خرید مواد غذایی توسط دولت و توزیع آنها در شبکه گسترده بانکهای غذا و مراکز حمایتی، به خانوارهایی که با بحرانهای شدید معیشتی روبهرو هستند کمک میکند.
این برنامه بخش مهمی از شبکه ایمنی غذایی آمریکا را تشکیل میدهد و بهویژه در دورههای بحران اقتصادی، بلایای طبیعی یا افزایش شدید هزینههای زندگی، نقش مکمل در تأمین دسترسی مردم به مواد غذایی اساسی دارد.
سیاستگذاران آمریکایی و چهرههای سیاسی این برنامه را نه فقط نوعی کمک کوتاهمدت بلکه شبکه ایمنی حمایتی در برابر نابرابری و بحران اقتصادی میدانند.
سناتور کوری بوکر از جمله افرادی است که گفته است برنامه کمک غذایی آمریکا «در واقع به خانوادههای نیازمند کمک میکند، نه اینکه یک نوع دستدولتی بیهدف باشد؛ این یک شبکه ایمنی است که به مردم در زمانهای سخت کمک میکند تا بتوانند برای رسیدن به ثبات اقتصادی قدم بردارند».
در اتحادیه اروپا، نظامهای حمایتی گستردهای برای خانوادهها و افراد محروم وجود دارد که هرچند به شکل کارت الکترونیکی مانند برنامه SNAP در آمریکا نیست، اما سهم قابل توجهی در کاهش ناامنی غذایی و حمایت از گروههای آسیبپذیر دارد.
یکی از مهمترین ابزارهای این نظام، صندوق اروپایی کمک به نیازمندانترین افراد (FEAD) است که از سال ۲۰۱۴ اجرا میشود و هدفش مقابله با شدیدترین اشکال فقر و محرومیت از طریق ارائه کمکهای غذایی، بستههای معیشتی و حمایتهای مادی است.
بر اساس آمارهای رسمی، حدود ۱۲ تا ۱۴ میلیون نفر در اتحادیه اروپا تحت پوشش FEAD قرار دارند و این کمکها توسط دولتهای عضو توزیع میشوند تا افرادی که با بحران مالی و کمبود شدید غذا روبهرو هستند، به نیازهای اساسی خود پاسخ دهند.
با این حال، برای درک کامل تصویر اقتصادی و اجتماعی اروپا، باید توجه کرد که برآوردهای یورواستات نشان میدهد در سال ۲۰۲۳ تقریباً ۹۴ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر یا حدود ۲۱.۴ درصد از جمعیت اتحادیه اروپا در معرض فقر یا حذف اجتماعی بودهاند؛ یعنی بخش بسیار گستردهای از مردم با ریسک اقتصادی و مشکلات معیشتی مواجهاند.
این نکته مهم است که FEAD تنها یکی از ابزارهای حمایتی است که برای کاهش شدیدترین آسیبها طراحی شده و بسیاری دیگر از خانوارها همچنان به حمایتهای اضافی، خدمات اجتماعی و برنامههای محلی نیاز دارند تا بتوانند سطح معیشت خود را حفظ کنند و از ناامنی غذایی شدید جلوگیری شود.
خدمات بانکهای غذا در انگلیس
در انگلیس نیز تجربه متفاوتی از حمایت غذایی وجود دارد که بیشتر بر اساس شبکههای گسترده خیریهای و همکاری با دولت شکل گرفته است. در این کشور، بانکهای غذا که توسط سازمانهایی مانند Trussell Trust و شبکههای مستقل حمایت میشوند، نقش محوری در پشتیبانی از خانوارهای کمدرآمد دارند.
بر اساس آمار رسمی دولت انگلیس، در سال مالی ۲۰۲۳–۲۴ حدود ۳.۳ درصد از کل خانوارها در ۱۲ ماه گذشته از خدمات بانکهای غذا استفاده کردهاند و این رقم برای کسانی که با «ناامنی غذایی شدید» مواجه بودهاند حتی بالاتر نیز بوده است.
مطابق گزارشهای پژوهشی، در دوره مشابه نیز نزدیک به ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر در انگلیس در خانوارهایی بودهاند که در سال گذشته از خدمات بانک غذا استفاده کردهاند، شامل کودکانی که بخشی از این جمعیت را تشکیل میدهند.
این شبکهسازی نشان میدهد که در اقتصادهای پیشرفته نیز نظامهای حمایتی غیرمتمرکز، همراه با حمایت دولت، نقش مهمی در تضمین دسترسی به غذا ایفا میکنند و بهعنوان مکمل سیاستهای اجتماعی دیده میشوند.
در کانادا، هرچند برنامهای ملی مشابه برنامه کمک غذایی ایالات متحده با کارت الکترونیکی وجود ندارد، اما حدود ۱۶.۹ درصد از جمعیت این کشور، یعنی بیش از ۶ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر در سالهای اخیر حداقل در یک مقطع با «ناامنی غذایی متوسط یا شدید» روبهرو بودهاند.
برای پاسخ به این چالش، دولت کانادا و نهادهای محلی مجموعهای از برنامهها و اقدامات حمایتی طراحی کردهاند تا دسترسی مردم به غذای کافی و سالم افزایش یابد. یکی از این برنامهها «تغذیه شمال کانادا» است که در مناطق شمالی و دورافتاده یارانهای برای کاهش قیمت مواد غذایی مغذی ارائه میکند.
علاوه بر آن، شبکه گستردهای از بانکهای غذا مانند «بانک غذای کانادا» و برنامههای محلی مانند «توزیع غذای تورنتو» جعبهها و بستههای غذایی، کارگاههای آموزشی تغذیه و خدمات مستقیم به افراد نیازمند ارائه میدهند.
همچنین برنامههای استانی و محلی، از جمله «برنامه حمایت مالی انتاریو» و «برنامه حمایت درآمدی آلبرتا»، با ارائه کمکهای نقدی به خانوارهای کمدرآمد، توان مالی آنها برای خرید غذا را افزایش میدهند.
برنامههای دیگر مانند «برنامه ملی غذای مدارس» و پرداختهای حمایتی خانوادهها مانند «کمک هزینه کودکان کانادا» نیز نقش مهمی در کاهش ناامنی غذایی کودکان و خانوادهها دارند. ترکیب این اقدامات دولتی، یارانهای و خیریهای نشان میدهد که کانادا برای تأمین امنیت غذایی، نه یک ابزار واحد بلکه یک شبکه چندلایه حمایتی ایجاد کرده است که گروههای مختلف جامعه از کودکان تا ساکنان مناطق دورافتاده را پوشش میدهد.
تجربه کشورهای دیگر توسعهیافته نیز نشان میدهد که برنامههای کمک غذایی و توزیع بستههای معیشتی با تنوع زیادی اجرا میشوند و فقط محدود به بانکهای غذا نیستند. در بسیاری از کشورهای اروپایی، دولتها همراه با سازمانهای خیریه برنامههایی برای تأمین مواد غذایی و نیازهای اساسی خانوارهای کمدرآمد اجرا میکنند.
در کشورهایی مانند فرانسه، این برنامه به حدود ۷۰۰ هزار نفر کمک میکند تا از طریق بستههای غذایی و حمایتهای مادی به نیازهای اساسی خود پاسخ دهند. در اسپانیا حدود ۱ میلیون و ۴۰۰ هزار یا یک میلیون و ۵۰۰ هزار نفر از خدمات مشابه بهرهمند هستند و در اسلوونی بیش از ۱۵۰ هزار نفر از طریق برنامههای مبتنی بر FEAD کمک دریافت میکنند.
این ارقام نسبت به جمعیت کل این کشورها کوچک است، که نشان میدهد بخش عمده مردم از امنیت غذایی و رفاه نسبی برخوردارند؛ با این حال، این کمکها برای افرادی طراحی شدهاند که در شدیدترین شرایط محرومیت قرار دارند و به حمایت هدفمند نیاز دارند.
کشورهای دیگر اروپایی نیز تجربههای مشابهی دارند: در فنلاند، هلند، اتریش و نروژ، بانکهای غذا و شبکههای حمایتی محلی با همکاری نهادهای دولتی و خیریه، بستههای غذایی، وعدههای غذایی و کمکهای نقدی به افراد نیازمند ارائه میدهند تا دسترسی به غذای کافی و سالم تضمین شود.
در کشورهای عربی نیز انواع کمکهای غذایی و کالابرگ/کوپن وجود دارد، هرچند ساختار آنها با برنامههای غربی متفاوت است. در مصر سیستم یارانه غذایی یکی از بزرگترین نمونهها در جهان عرب است که به شکل کارتهای یارانهای اجرا میشود و بیش از ۶۰ میلیون نفر را تحت پوشش دارد.
این کارتها امکان خرید کالاهای اساسی مانند نان، روغن و شکر با قیمت بسیار پایینتر از بازار را فراهم میکنند و هدف اصلی آن تضمین دسترسی خانوارهای کمدرآمد به نیازهای اولیه غذایی است.
در اردن و برخی کشورهای همسایه، برنامههای مشابه بیشتر هدفمند و محدود به گروههای آسیبپذیر، پناهندگان و خانوادههای کمدرآمد است. موسسات خیریه و نهادهای دولتی کوپنهای غذایی یا بستههای معیشتی را برای این گروهها فراهم میکنند؛ به عنوان مثال بیش از ۲۵ هزار نفر در اردن از این خدمات بهره میبرند تا بتوانند کالاهای اساسی را با تخفیف خریداری کنند.
در کشورهای حاشیه خلیج فارس، بهطور کلی کالابرگ یا کوپن غذا به شهروندان عادی داده نمیشود و نظامهای یارانهای مانند نمونههای مصر یا آمریکا وجود ندارد. حمایتهای غذایی بیشتر هدفمند و موقت هستند و معمولاً به گروههای آسیبپذیر، خانوادههای کمدرآمد، پناهندگان یا در زمان بحرانها اختصاص پیدا میکنند.
بهعنوان مثال، در امارات متحده عربی و عربستان سعودی برنامههایی برای توزیع بستههای غذایی و وعدههای غذایی رایگان در مناسبتهایی مانند رمضان یا بحرانهای اقتصادی اجرا میشود و برخی طرحهای منطقهای مانند «صد میلیون وعده غذا» هم بستههای غذایی یا کوپنهای نقدی برای جوامع کمدرآمد ارائه میکنند.
این اقدامات بیشتر در قالب کمکهای خیریه یا برنامههای حمایتی دولت برای گروههای خاص طراحی شدهاند و هدفشان کاهش فشار اقتصادی و تضمین دسترسی حداقلی به غذا است، نه ارائه یارانه یا کالابرگ عمومی به کل شهروندان.
در آسیا نیز کشورهایی مثل هند در سالهای طولانی یک سیستم توزیع عمومی غذا (سیستم توزیع عمومی) اجرا کردهاند که مواد غذایی اساسی مانند گندم، برنج و شکر را از طریق «فروشگاههای سهمیهای» در اختیار خانوارهای کمدرآمد قرار میدهد.
این برنامه که یکی از قدیمیترین و بزرگترین سیستمهای یارانه غذایی در جهان است، دهها میلیون نفر را تحت پوشش دارد و شباهت زیادی به نوعی کالا برگ دولتی در عمل دارد، اگرچه شکل آن در قالب فروشگاههای سهمیهای و نه کارتهای جهانی است.
مثالهای دیگر در کشورهای در حال توسعه، مانند طرحهای کوپن غذایی یا بستههای حمایت تغذیهای در برخی کشورهای آمریکای لاتین و آفریقا هستند که بهصورت مقطعی یا برای گروههای آسیبپذیر اجرا میشوند، اما این موارد غالباً با سیاستهای کلی یارانهای و حمایت اجتماعی در آن کشورها ترکیب شدهاند و بهعنوان «شبکههای ایمنی اجتماعی» عمل میکنند تا اطمینان حاصل شود افرادی که از ناامنی غذایی رنج میبرند به حداقلهای تغذیهای دسترسی داشته باشند.