العالم - ایران
به گزارش روز شنبه شبکه المنار در یادداشتی درباره مذاکرات غیر مستقیم در عمان نوشت: روابط میان ایالات متحده آمریکا و ایران، تاریخی طولانی از مداخلات، فشارها و نقض تعهدات از سوی واشنگتن را در خود جای داده است؛ روندی که از دهههای گذشته آغاز شده و تا سالهای اخیر، حتی به تجاوزات مستقیم نظامی نیز کشیده شده است. در کنار این تقابل، دو کشور در دو دهه گذشته شاهد برگزاری چندین دور مذاکره بودهاند که اغلب به توافقهایی انجامیده است که به دلیل عدم پایبندی آمریکا، عملاً بینتیجه ماندهاند.
از آغاز این مداخلات تا آخرین دور گفتوگوها، مسیر جمهوری اسلامی ایران بر حفظ اصول، منافع و حقوق ملی استوار بوده است؛ مسیری که علیرغم تهدیدها، تحریمهای گسترده و اقدامات امنیتی و نظامی مستقیم، تغییر نکرده است. در این چارچوب، تدابیر امنیتی و اقتصادی ایران، همراه با آگاهی عمومی و مقاومت اجتماعی، به مانعی جدی در برابر تحقق اهداف خارجی تبدیل شده است.
نخستین نقطه عطف مهم در این تاریخ، به سال ۱۹۵۳ بازمیگردد؛ زمانی که سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) در سرنگونی دولت دکتر محمد مصدق، نخستوزیر وقت ایران، پس از تصمیم او برای ملیکردن صنعت نفت، نقش مستقیم ایفا کرد. این مداخله، آغازگر نفوذ عمیق آمریکا در ساختار سیاسی ایران شد؛ نفوذی که تا پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹ ادامه یافت.
پیروزی انقلاب اسلامی، نقطه پایانی بر سلطه آمریکا و آغاز سیاستی مستقل و ضد هژمونیک در ایران بود. از آن زمان، همزمان با رشد توان اقتصادی و نظامی ایران و توسعه برنامه هستهای صلحآمیز، ایالات متحده تلاش کرد با ابزارهایی چون تحریم و فشار سیاسی، مانع پیشرفت ایران شود.
با این حال، ایران به توسعه برنامه هستهای صلحآمیز خود ادامه داد؛ برنامهای که از ابتدای دهه ۲۰۰۰ شتاب بیشتری گرفت و در حوزه تولید انرژی و برق به کار گرفته شد. همزمان، توانمندیهای دفاعی، موشکی و پهپادی کشور ارتقا یافت و تلاشهایی برای ایجاد مسیرهای جایگزین در تجارت نفت و محصولات صنعتی، بهمنظور کاهش آثار تحریمهای طولانیمدت آمریکا و غرب، صورت گرفت.
در عرصه سیاست خارجی نیز، ایران روابط منطقهای و بینالمللی خود را گسترش داد و با کشورهایی چون چین و روسیه توافقهای راهبردی امضا کرد. حمایت از جریانهای مقاومت و جنبشهای آزادیبخش منطقهای نیز بخشی از این سیاست بود؛ مسیری که با مخالفت شدید آمریکا و رژیم صهیونیستی مواجه شد.
در واکنش به این روند، ترور شخصیتهای برجستهای همچون سردار شهید حاج قاسم سلیمانی و شماری از دانشمندان ایرانی، همچنین دخالت در حوادث امنیتی و ناآرامیهای داخلی، در دستور کار طرفهای مقابل قرار گرفت؛ اقداماتی که با پاسخ قاطع ایران روبهرو شد.
خروج یکجانبه آمریکا از توافق هستهای در سال ۲۰۱۸، نشانهای روشن از نگرانی واشنگتن نسبت به تداوم قدرتیابی ایران، علیرغم تحریمها، بود. این روند در خرداد ۱۴۰۴ (ژوئن ۲۰۲۵) به اوج خود رسید؛ زمانی که ایران هدف حمله نظامی مستقیم قرار گرفت. در این حملات، شماری از فرماندهان نظامی از جمله فرمانده نیروی هوافضای سپاه پاسداران ترور شدند و تأسیسات هستهای صلحآمیز ایران نیز هدف قرار گرفته شد.
ایران در برابر این حملات، با صلابت واکنش نشان داد و با انجام ضربات دقیق علیه عمق رژیم صهیونیستی، که از سامانههای دفاعی آن عبور کرد، پاسخ داد. همچنین پایگاه بزرگ آمریکا در قطر هدف حمله قرار گرفت. پس از ۱۲ روز، درگیریهای مستقیم متوقف شد، هرچند تهدیدها و تلاشها برای تضعیف نظام ایران ادامه یافت. در این میان، نقش آمریکا و رژیم صهیونیستی در حوادث دیماه ۱۴۰۴ (ژانویه ۲۰۲۵) با هدف براندازی، آشکار شد؛ طرحی که ناکام ماند.
در هفتههای اخیر، تهدیدهای آمریکا علیه ایران بار دیگر تشدید شده و با اعزام ناوها و تجهیزات نظامی به منطقه همراه بوده است. همزمان، برخی محافل صهیونیستی خواستار گنجاندن برنامه موشکی ایران و روابط منطقهای آن در هرگونه توافق احتمالی شدهاند. با این حال، این فشارها تغییری در مواضع اصولی ایران ایجاد نکرده است.
در همین راستا، مطالعهای از مرکز «الاتحاد للأبحاث والتطویر» نشان میدهد ناکامی آمریکا در تأثیرگذاری بر ایران، موجب تغییر جهت در تصمیمسازی واشنگتن شده است؛ بهگونهای که اهداف حداکثری مانند تغییر نظام، جای خود را به هدف محدودتری یعنی تمرکز بر مذاکره هستهای داده است.
این پژوهش تأکید میکند این تغییر، حاصل یک راهبرد منسجم نبوده، بلکه نتیجه شکستهای پیاپی و ضعف ساختاری در فرآیند تصمیمگیری آمریکا است.
مرور روند مذاکرات نیز نشان میدهد از زمان پیروزی انقلاب اسلامی، ارتباطات عمدتاً غیرمستقیم بوده و وعدههای آمریکا درباره رفع تحریمها بارها نقض شده است. از مذاکرات با تروئیکای اروپایی در سال ۲۰۰۲ تا توافق هستهای ۲۰۱۵ و خروج آمریکا در سال ۲۰۱۸، این الگو تکرار شده است.
در فروردین ۱۴۰۴ (آوریل ۲۰۲۵)، گفتوگوهای غیرمستقیم ایران و آمریکا با میانجیگری عمان در مسقط از سر گرفته شد. در این چارچوب، عباس عراقچی، مذاکرهکننده ارشد ایران، مطالبات تهران را به وزیر خارجه عمان ارائه کرد تا به نماینده ویژه آمریکا منتقل شود. پس از آن، چندین دور مذاکره در عمان و رم برگزار شد که تا پیش از حمله نظامی خرداد ۱۴۰۴ ادامه داشت.
آخرین دور این مذاکرات، روز گذشته در عمان برگزار شد و ایران آن را مثبت ارزیابی کرد. تهران تأکید کرده است این گفتوگوها صرفاً بر موضوع برنامه هستهای متمرکز بوده و ادامه آن تنها در صورت کنار گذاشتن تهدید و فشار امکانپذیر است؛ مسیری که در صورت تداوم، میتواند به توافقی مبتنی بر اصول کلی منجر شود.