العالم - ایران - سیاسی
در تاریخ معاصر جهان اسلام، کمتر موضوعی را میتوان یافت که به اندازه وحدت اسلامی در اندیشه و عمل رهبران دینی و سیاسی مورد توجه قرار گرفته باشد. در میان این جریانهای فکری، نام حضرت آیت الله سیدعلی حسینی خامنهای، رهبر شهید جمهوری اسلامی ایران، بیش از سه دهه با ایده تقریب مذاهب اسلامی، گفتوگوی میان علمای شیعه و اهل سنت و تلاش برای کاهش شکافهای مذهبی گره خورده است؛ رویکردی که از نگاه او راهبردی دائمی برای حفظ عزت و اقتدار امت اسلامی به شمار می رود.
نکته مهم آن است که این نگاه، در سالهایی شکل گرفت که جهان اسلام با مجموعهای از بحرانهای داخلی و خارجی از جنگ گرفته تا ادامه اشغال سرزمینهای اسلامی، گسترش جریانهای تکفیری و افزایش مداخلات قدرتهای خارجی روبهرو بود. در چنین شرایطی، رهبر شهید ایران بارها تأکید کرد که بزرگترین سرمایه مسلمانان، وحدت کلمه است و هرگونه اختلاف مذهبی، در نهایت به سود دشمنان اسلام تمام خواهد شد.
بررسی مواضع، اقدامات و نهادهایی که در دوران رهبری ایشان در زمینه همکاری کشورهای اسلامی و تقریب مذاهب شکل گرفت، نشان میدهد وحدت اسلامی برای ایشان تنها یک شعار سیاسی نبود؛ بلکه به یکی از محورهای ثابت سیاست فرهنگی و دینی جمهوری اسلامی و البته جهان اسلام تبدیل شده بود؛ این موضوع در اقدامات رهبر شهید انقلاب از تأسیس مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی و حمایت از کنفرانس بینالمللی وحدت اسلامی گرفته تا صدور فتوای تاریخی درباره حرمت اهانت به مقدسات اهل سنت و تأکید مکرر بر پرهیز از هر اقدامی که زمینه اختلاف میان مسلمانان را فراهم کند، تبلور داشت.
وحدت؛ راهبردی برخاسته از متن قرآن
در میراث فکری حضرت آیت الله سید علی حسینی خامنهای، وحدت اسلامی پیش از آنکه یک ضرورت سیاسی باشد، ریشه در آموزههای قرآن دارد. ایشان بارها به آیاتی همچون «واعتصموا بحبل الله جمیعاً و لا تفرقوا» استناد کرده و معتقد بودند که اختلاف مذهبی، با وجود تفاوتهای فقهی و کلامی، نباید به دشمنی و نزاع میان مسلمانان بینجامد.
رهبر شهید انقلاب در دیدار مسئولان و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی در ۱۶ مهر ۱۳۶۹ -یک سال بعد از آنکه به رهبری جمهوری اسلامی ایران انتخاب شده بودند- تصریح کردند: وقتی ما شعار وحدت میدهیم، اولین نقطه آن رفع اختلافها، درگیریها و تعارضهایی است که قرنها به ضرر مسلمانان تمام شده است.
ایشان در همان سخنرانی، نکته مهم دیگری را نیز مطرح کردند؛ اینکه وحدت زمانی معنا پیدا میکند که در خدمت عزت و اقتدار جهان اسلام باشد و بتواند مسلمانان را در برابر تهدیدهای مشترک به یک جبهه واحد تبدیل کند.
از نگاه رهبر شهید انقلاب، اختلاف فقهی میان مذاهب اسلامی امری طبیعی است، اما تبدیل این اختلافها به نزاع سیاسی و اجتماعی، انحرافی بود که در طول تاریخ، بارها توسط حکومتها و قدرتهای خارجی مورد سوءاستفاده قرار گرفت.
یکی از مهمترین ویژگیهای راهبرد وحدتگرایانه رهبر شهید انقلاب، تلاش برای تبدیل این اندیشه به ساختارهای پایدار بود. در سال ۱۳۶۹، با دستور ایشان، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی تأسیس شد؛ نهادی که مأموریت آن ایجاد ارتباط میان علمای شیعه و اهل سنت، توسعه گفتوگوهای علمی، کاهش سوتفاهمهای مذهبی و تقویت همکاری میان اندیشمندان جهان اسلام بود.
در آن زمان، بسیاری از تحلیلگران تأسیس این مجمع را نقطه عطفی در سیاست دینی جمهوری اسلامی ایران و جهان اسلام ارزیابی کردند زیرا برای نخستین بار نهادی با مأموریت مشخص تقریب مذاهب، به صورت رسمی فعالیت خود را آغاز کرد.
در سالهای بعد، این مجمع توانست شبکه گستردهای از علمای شیعه و اهل سنت را از دهها کشور مسلمان گرد هم آورد؛ نشستهای علمی برگزار کند، آثار پژوهشی منتشر سازد و زمینه گفتوگو میان اندیشمندان مذاهب مختلف را فراهم کند.
در کنار این نهاد، کنفرانس بینالمللی وحدت اسلامی نیز به یکی از مهمترین رویدادهای سالانه جهان اسلام تبدیل شد؛ نشستی که هر سال با حضور صدها عالم دینی، استاد دانشگاه و شخصیت سیاسی از کشورهای مختلف برگزار میشود. حضرت آیت الله سید علی خامنهای بارها در پیامها و دیدارهای خود با شرکتکنندگان این کنفرانس، بر این نکته تأکید کرد که وحدت، به معنای کنار گذاشتن باورهای مذهبی نیست، بلکه به معنای همکاری بر محور مشترکات اسلام است.
اختلاف مذهبی؛ پروژهای برای تضعیف جهان اسلام
یکی از محورهای ثابت سخنان حضرت آیت الله سید علی حسینی خامنهای، نقش قدرتهای خارجی در دامن زدن به اختلافات مذهبی در اسلام بود. ایشان معتقد بودند که بسیاری از جنگها و نزاعها، نه از متن اختلافات اعتقادی، بلکه از مداخلات سیاسی قدرتهایی سرچشمه میگیرد که از اتحاد مسلمانان زیان میبینند.
در این زمینه، رهبر شهید انقلاب در دیدار کارگزاران نظام و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی در مرداد ۱۳۷۴ تاکید کردند: امروز دشمن واحدی در مقابل ماست. علاوه بر اینکه کتاب واحد، پیامبر واحد، قبله واحد و اصول اعتقادی مشترک داریم، دشمن هم یکی است. مسئله اتحاد بین مسلمانان یک امر جدی است.
ایشان بارها هشدار دادند که تحریک احساسات مذهبی و توهین به مقدسات مذاهب اسلامی، همان مسیری است که دشمنان برای ایجاد شکاف در میان مسلمانان دنبال میکنند. به اعتقاد رهبر شهید انقلاب، هر جریان یا رسانهای که آگاهانه به اختلافات مذهبی دامن بزند، عملاً در زمین کسانی بازی میکند که خواهان تضعیف جهان اسلام هستند.
اگر بخواهیم در میان اقدامات عملی حضرت آیت الله سید علی حسینی خامنهای برای تقریب مذاهب، یک نقطه عطف معرفی کنیم، بیتردید باید به فتوای حرمت اهانت به مقدسات اهل سنت اشاره کرد؛ فتوایی که در سال ۱۳۸۹ و در پی افزایش تنشهای مذهبی در منطقه صادر شد و بازتاب گستردهای در جهان اسلام داشت.
ماجرا از آنجا آغاز شد که انتشار برخی اظهارات توهینآمیز درباره همسر مکرم پیامبر اسلام(ص)، اعتراض گسترده علمای اهل سنت را در کشورهای مختلف برانگیخت. در چنین فضایی، رهبر شهید انقلاب در پاسخ به استفتایی، اعلام کردند: اهانت به نمادهای برادران اهل سنت، از جمله اتهامزنی به همسر پیامبر اسلام(ص)، حرام است.
این فتوا تنها یک حکم فقهی نبود؛ بسیاری از ناظران آن را پیامی سیاسی و اجتماعی برای جلوگیری از شعلهور شدن اختلافات مذهبی ارزیابی کردند. شماری از علمای اهل سنت در مصر، لبنان، عراق، پاکستان، هند و دیگر کشورهای اسلامی نیز از این موضع استقبال کردند و آن را گامی مهم در کاهش تنشها بین مذاهب مختلف در اسلام دانستند.
در واقع، رهبر شهید انقلاب تلاش داشتند نشان دهند که دفاع از باورهای شیعی، با احترام به مقدسات دیگر مذاهب اسلامی منافاتی ندارد و مرز روشنی میان گفتوگوی علمی و اهانت قائل بودند.
وحدت به معنای حذف اختلافها نیست
یکی از برداشتهای نادرست درباره تقریب مذاهب، این است که گمان میشود هدف آن از بین بردن تفاوتهای اعتقادی میان شیعه و سنی است؛ برداشتی که رهبر شهید انقلاب نیز بارها آن را رد کرده بودند. ایشان تأکید داشتند که اختلافهای فقهی، کلامی و تاریخی میان مذاهب اسلامی واقعیتی انکارناپذیر است، اما این اختلافها نباید به دشمنی، خشونت یا تکفیر یکدیگر منجر شود تا آنجا که در چهلمین روز رحلت امام خمینی (ره) در ۲۳ تیر ۱۳۶۸، رهبر شهید انقلاب، وحدت اسلامی را چنین تعریف کردند: وحدت اسلامی یعنی گرد آمدن صاحبان سلیقهها و روشهای گوناگون بر گرد محور اسلام.
به بیان دیگر، ایشان معتقد بودند که مسلمانان میتوانند در مسائل اعتقادی و دینی برداشتهای مختلف داشته باشند، اما در موضوعاتی مانند دفاع از فلسطین، مقابله با اسلامهراسی، مبارزه با افراط گرایی، توسعه علمی و حفظ عزت جهان اسلام، در کنار یکدیگر متحد شوند.
اهمیت وحدت بین مذاهب اسلامی آن قدر در اندیشه رهبر شهید انقلاب اهمیت داشت که در طول ۳۷ سال رهبری حضرت آیت الله سید علی حسینی خامنهای، دیدار با علمای اهل سنت ایران و دیگر کشورهای اسلامی، به یکی از برنامههای ثابت ایشان تبدیل شد.
در این دیدارها، معمولاً بر احترام متقابل، پرهیز از تکفیر، حفظ کرامت مذاهب اسلامی، مقابله با جریانهای افراطی و ضرورت همکاری در برابر تهدیدهای مشترک تاکید میشد. در داخل ایران نیز ایشان بارها بر رعایت حقوق شهروندی اهل سنت، استفاده از ظرفیت نخبگان و پرهیز از هرگونه رفتار تفرقهآمیز تأکید کردند.
در واقع از نگاه رهبر شهید انقلاب، امنیت و انسجام کشورهای اسلامی تنها زمانی حفظ میشود که همه مذاهب احساس کنند در ساختن آینده جامعه اسلامی سهم دارند.
حج؛ بزرگترین نمایش وحدت مسلمانان
یکی دیگر از محورهای ثابت سخنان رهبر شهید انقلاب، جایگاه حج در تحقق وحدت امت اسلامی بود. ایشان معتقد بودند که اجتماع میلیونها مسلمان از دهها کشور جهان، فرصتی بیبدیل برای شناخت متقابل، همافزایی و نمایش قدرت جهان اسلام است؛ فرصتی که نباید قربانی اختلافهای مذهبی یا سیاسی شود.
حضرت آیت الله خامنهای در پیام به حجاج بیتالله الحرام در سال ۱۳۸۱ هشدار دادند: کسانی که در مراسم حج دنبال اختلافافکنی و فتنهانگیزی هستند، ذخیره عظیم وحدت امت اسلامی را نابود میکنند. ایشان بارها تأکید کردند که حج صرفاً یک عبادت فردی نیست، بلکه عرصهای برای تقویت همبستگی مسلمانان و یادآوری مفهوم امت واحده است.
شاید مهمترین تفاوت نگاه رهبر شهید انقلاب با برخی رویکردهای سیاسی دیگر، در همین نکته نهفته باشد. ایشان وحدت را یک سیاست مقطعی برای عبور از بحرانها نمیدانستند بلکه آن را بخشی از هویت و آینده جهان اسلام معرفی میکردند.
حضرت آیت الله خامنهای در سخنرانیهای متعدد تأکید کردند که وحدت، یک تاکتیک نیست؛ یک اصل اسلامی و یک راهبرد دائمی است. بر همین اساس، تقریب مذاهب نباید وابسته به شرایط سیاسی یا روابط دولتها باشد، بلکه باید به یک فرهنگ پایدار در میان ملتهای مسلمان تبدیل شود. به اعتقاد ایشان، اگر وحدت تنها در زمان بحرانها مطرح شده و پس از آن به فراموشی سپرده شود، نمیتواند به انسجام واقعی جهان اسلام بینجامد.
ضرورتی که تحولات منطقه دوباره آن را برجسته کرد
تحولات دو دهه اخیر خاورمیانه، از جنگ عراق و سوریه تا ظهور گروههای تکفیری و در سالهای اخیر، جنگ غزه بعد از هفتم اکتبر ۲۰۲۳، بار دیگر مسئله وحدت جهان اسلام را به یکی از مهمترین مباحث سیاسی و فکری منطقه تبدیل کرده است. بسیاری از تحلیلگران معتقدند بخشی از هزینههایی که کشورهای اسلامی در این سالها پرداخت کردهاند، نتیجه شکافهای عمیق سیاسی و مذهبی بوده است؛ شکافهایی که گاه به جنگهای داخلی انجامید و گاه فرصت را برای مداخله بازیگران خارجی فراهم کرد.
در چنین فضایی، مرور دیدگاههای حضرت آیت الله سید علی خامنهای درباره تقریب مذاهب، بیش از آنکه بازخوانی بخشی از تاریخ جمهوری اسلامی باشد، نگاهی به یکی از مباحث راهبردی جهان اسلام است؛ اندیشهای که بر این اصل استوار بود که هیچ اختلاف مذهبی نباید مسلمانان را از مسائل بزرگتر که وحدت جهان اسلام را نشانه رفته است، بازدارد.
ایشان بارها تأکید کردند که جهان اسلام با چالشهایی مشترک روبهرو است؛ از اشغال سرزمینهای اسلامی و اسلامهراسی گرفته تا عقبماندگی علمی، وابستگی اقتصادی و افراط گرایی. از نگاه رهبر شهید انقلاب، پرداختن به اختلافهای مذهبی در چنین شرایطی، به معنای غفلت از اولویتهای اصلی امت اسلامی است.
حضرت آیت الله سید علی حسینی خامنهای در دیدار مسئولان نظام به مناسبت عید سعید فطر در ۲۱ بهمن ۱۳۷۵ تاکید داشتند که در دایرهای وسیع، رمز پیروزی امت اسلامی وحدت کلمه است. اگر امت اسلامی میخواهد در میدانهای علم، ترقی، پیشرفت مادی، تسلط بر سرنوشت خویش، رهایی از سلطه بیگانگان و سعادت درونی و بیرونی پیشرفت کند، راهش با کلمه توحید و توحید کلمه است.
ایشان در ادامه همین سخنان با اشاره به وضعیت فلسطین، تصریح کردند که اگر امروز ملت فلسطین با چنین رنج و مصیبتی روبهرو است، یکی از دلایل آن اختلاف میان مسلمانان است و اگر کشورهای اسلامی به وحدت دست یابند، میتوانند در برابر تهدیدهای مشترک ایستادگی کنند.
مقابله با تکفیر؛ محور ثابت اندیشه وحدت
در سالهایی که جریانهای تکفیری در بخشهایی از جهان اسلام گسترش یافتند، رهبر شهید انقلاب بارها نسبت به خطر تبدیل اختلافهای مذهبی به خشونت هشدار داده بودند. ایشان معتقد بودند که تکفیر، بزرگترین خدمت به دشمنان اسلام است زیرا توان امت اسلامی را به جای مقابله با چالشهای اصلی، صرف نزاعهای داخلی میکند.
اگرچه جریانهای تکفیری در سوریه و بخشهایی از عراق در اواخر دهه ۸۰ شمسی قدرت گرفتند، اما رهبر شهید انقلاب در سال ۱۳۸۳ نسبت به آن هشدار داده بودند. ایشان در دیدار دستاندرکاران مراسم حج در ۳۰ آذر ۱۳۸۳ تاکید کردند: دشمن میخواهد ما را با هم گلاویز کند تا خیال خودش راحت شود. عدهای را تحریک میکنند تا به مقدسات یکدیگر اهانت کنند و اگر با واکنش متقابل روبهرو شوند، به هدف خود رسیدهاند.
حضرت آیت الله خامنهای بارها از علما، خطیبان، رسانهها و فعالان فرهنگی کشورهای مسلمان چه شیعه و چه سنی خواستند که از هر سخن یا اقدامی که موجب تحریک احساسات مذهبی شود، پرهیز کنند و اختلافهای علمی را از نزاعهای سیاسی جدا بدانند.
البته در اندیشه رهبر شهید انقلاب، حفظ وحدت صرفاً وظیفه دولتها یا نهادهای دینی نبود. ایشان بارها تأکید کردند که علما، دانشگاهیان، رسانهها و عموم مردم نیز در حفظ انسجام امت اسلامی مسئولیت دارند.
ایشان در دیدار مردم کازرون در ۱۶ اردیبهشت ۱۳۸۷ گفته بودند که هرکس ملت را به تفرقه دعوت کند، هرکس بر طبل اختلاف بکوبد، کاری برخلاف مصلحت این کشور و این ملت انجام داده است. این نگاه در عرصه جهان اسلام نیز به همین معنا بود؛ اینکه اختلافافکنی، صرفنظر از اینکه از سوی چه فرد یا جریانی صورت گیرد، در نهایت به تضعیف امت اسلامی منجر میشود.
میراثی که همچنان موضوع بحث جهان اسلام است
مرور بیش از سه دهه مواضع و اقدامات رهبر شهید انقلاب نشان میدهد که تقریب مذاهب و وحدت شیعه و سنی، یکی از محورهای ثابت اندیشه و عملکرد ایشان بوده است. از تأسیس مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی و حمایت از کنفرانس وحدت اسلامی گرفته تا فتوای حرمت اهانت به مقدسات اهل سنت، دیدارهای مستمر با علمای مذاهب مختلف و تأکید بر گفتوگو، همگی در چارچوب راهبردی تعریف میشد که هدف آن کاهش شکافهای مذهبی و تقویت همگرایی مسلمانان بود.
امروز نیز در شرایطی که جهان اسلام با بحرانهایی مانند جنگ، افراط گرایی، اسلامهراسی، مسئله فلسطین و مداخلات خارجی روبهرو است، موضوع تقریب مذاهب همچنان یکی از مهمترین نیازهای جهان اسلام به شمار میرود. در این میان، میراث فکری حضرت آیت الله سید علی حسینی خامنهای در حوزه وحدت اسلامی، بر این اصل استوار است که مسلمانان، با وجود تفاوتهای فقهی و کلامی، میتوانند بر محور قرآن کریم، سنت پیامبر اکرم(ص)، منافع مشترک و دفاع از عزت امت اسلامی در کنار یکدیگر بایستند.
از این منظر، وحدت در اندیشه ایشان نه یک شعار سیاسی مقطعی، بلکه راهبردی بلندمدت برای حفظ اقتدار، استقلال و همبستگی جهان اسلام بود؛ راهبردی که به باور رهبر شهید انقلاب، بدون آن دستیابی به آرمان امت واحده اسلامی امکانپذیر نیست.