پشت پرده رقابت ابرقدرتها برای دست اندازی بر قطب شمال

العالم - اروپا

ترامپ ادعا کرده است که دانمارک توان لازم را برای دفاع از حاکمیت بزرگترین جزیره دنیا در برابر تهدیدهای روسیه و چین ندارد.

شبکه آمریکایی سی ان ان دیروز چهارشنبه گفت آب شدن یخ های قطب شمال به دلیل شرایط گلخانه ای زمین، منجر به باز شدن گذرگاه های دریایی جدید شده و شرایط استخراج معادن در این منطقه و در نتیجه ظهور شرایط رقابت های تازه را فراهم می کند.

رقابت نظامی در قطب شمال

روسیه همواره در رقابت برای تصرف قطب شمال پیشتاز است؛ این کشور نیمی از خشکی و نیمی از منطقه اقتصادی دریایی در شمال دایره قطب شمال را در انحصار خود دارد همچنین یک سوم از جمعیت قطب شمال را در خود جای داده است.

این کشور با اینکه فقط 4 درصد از اقتصاد جهانی را در اختیار دارد، دوسوم تولید ناخالص داخلی قطب شمال را تحت کنترل خود دارد.

کما اینکه ظرف چند دهه گذشته اقدام به توسعه و تقویت حضور نظامی در منطقه قطبی و تأسیس و توسعه پایگاه ها و تأسیسات نظامی کرده است.

طبق آمارهای مؤسسه سیمونز – که یک مؤسسه غیر انتفاعی کانادایی است که بر امنیت و خلع سلاح هسته ای نظارت می کند -، در حال حاضر 66 پایگاه نظامی و صدها تأسیسات نظامی و دفاعی در سراسر قطب شمال فعالیت می کنند.

آمارها و تحقیقات این مؤسسه علنا نشان می دهند که از این مجموعه، 30 پایگاه متعلق به روسیه و 36 پایگاه دیگر متعلق به کشورهای عضو ناتوست.

با اینکه این پایگاه ها از نظر قدرت و امکانات در یک سطح قرار ندارند اما کارشناسان معتقدند که روسیه به رغم حجم حضور نظامی و سرعت توسعه تأسیسات نظامی در سالهای اخیر در این منطقه، نمی تواند با قدرت و امکانات نظامی ناتو برابری کند.

موسسه سلطنتی خدمات متحد – که یک مؤسسه تحقیقات دفاعی در انگلیس است – اعلام کرده است که روسیه در سال های اخیر برای نوسازی ناوگان زیردریایی خود – به عنوان ستون فقرات قدرت نظامی در قطب شمال – اقدام به سرمایه گذاری کرده و اقداماتی را صورت داده است.

اختلاف بر سر قطب شمال

با پایان جنگ سرد، برای اولین بار قطب شمال به عنوان یکی از مناطق هدف روسیه برای گسترش همکاری با کشورهای غربی، مورد توجه قرار گرفت.

در سال 1996 شورای قطب شمال با هدف ایجاد همگرایی بین روسیه و هفت کشور دیگر قطبی و تقویت همکاری در مسائلی چون تنوع زیستی، آب و هوا و دفاع از حقوق ملت های این منطقه ایجاد شد.

همچنین دو نشست به منظور تقویت همکاری های امنیتی با حضور روسیه و سران عالی رتبه مجمع ستاد دفاع از قطب شمال عالی رتبه برگزار شد. این کشور بعدها به دلیل تصرف شبه جزیره کریمه در سال 2014 کنار گذاشته شد.

تنش بین غرب و روسیه از سال 2014 شدت گرفت و با انضمام فنلاند و سوئد به ناتو در سال 2023 به اوج رسید. در نتیجه قطب شمال بین روسیه و ناتو نصف شد.

چین با اینکه ارتباطی با قطب شمال ندارد اما همواره توجه خود را به این منطقه نشان داده است. این کشور در سال 2018 اعلام کرد که به لحاظ جغرافیایی به قطب شمال نزدیک است لذا طرح "جاده ابریشم قطبی" را به منظور برقراری عبور و مرور از این منطقه ارائه کرد؛ در سال 2024 نیز با همکاری روسیه اقدام به راه اندازی گشت مشترک در منطقه قطب کرد.

فرصت های اقتصادی و گذرگاه های آبی

امروزه با توجه به سیر فزاینده تحولات ناشی از بحران آب و هوا، دیگر عنصر امنیت تنها عامل افزایش توجه ها به قطب شمال به شمار نمی رود.

دانشمندان هشدار داده اند که سیر شتابنده ذوب شدن یخ های قطب شمال، پیامدهای وخیمی برای طبیعت به دنبال دارد اما برخی دیگر معتقدند که این رویداد می تواند فرصت های اقتصادی بی نظیری را برای کشف و استخراج معادن و حمل و نقل دریایی ایجاد کند.

اکنون دو مسیر دریانوردی که تا دو دهه قبل از آغاز ذوب شدن یخ ها، غیر قابل استفاده بودند باز شده اند. پیش از آن کارشناسان محیط زیست پیوسته درباره اعزام ناوگان های دریایی به این منطقه و بروز فاجعه زیست محیطی هشدار می دادند.

این دو مسیر عبارتند از مسیر دریایی شمالی که در طول سواحل شمالی روسیه امتداد دارد و مسیر گذرگاه شمال غربی که در امتداد سواحل شمالی آمریکای شمالی گسترده شده است.

مسیر دریایی شمالی، زمان دریانوردی بین آسیا و اروپا را به دو هفته کاهش می دهد که تقریبا نصف زمانی است که برای پیمودن مسیر سنتی کانال سوئز صرف می شود.

روسیه در زمان شوروی، از این مسیر استفاده می کرد و از سال 2022 پس از اعمال تحریم های غربی، برای انتقال نفت و گاز به چین، دوباره به این مسیر روی آورد.

بر همین اساس گذرگاه شمال غربی بیش از گذشته قابل استفاده شده است چرا که تعداد سفرهای ترانزیتی از دو سفر در سال در اوایل 2000 با 41 سفر در سال 2023 رسید.

در خصوص استخراج معادن نیز می توان گفت احتمال دارد که با ادامه ذوب یخ های قطب شمال، اراضی که پیش‌تر غیر قابل استفاده بودند اکنون در دسترس قرار می گیرند. کما اینکه بر اساس مطالعات مرکز زمین شناسی دانمارک، گرینلند، قطب استخراج زغال سنگ، مس، طلا و معادن کمیاب خواهد شد.

البته کارشناسان بر این باورند که استخراج این معادن به دلیل اینکه در مناطق دورافتاده پوشیده از یخ در شمال دایره قطب شمال واقع شده است، دشوار و پرهزینه خواهد بود.