العالم - آفریقا
سالهایی که با رنج زندان، فشارهای جسمی و روحی و داغ شش فرزند شهیدش همراه بود. اما یکی از نخستین نکاتی که هنگام خواندن کتاب توجه را جلب میکند، این است که زینت برخلاف انتظار خواننده، خودش را به مرکز روایت تبدیل نمیکند.
او میتوانست خاطراتی شخصی و تکاندهنده از زندگی خود بنویسد، از سالهای مبارزه، از شهادت فرزندانش، از روزهای زندان و از رنجهایی که بر او گذشته است. مواد خام یک زندگینامهٔ پرماجرا که کاملاً در اختیار او بوده است. این لحظهها روایت میشود اما نه برای برجستهشدن زینت بلکه برای ثبت تاریخ یک نهضت.
«به نام خداوند نابودگر ستمگران و ظالمان»
کتاب با همین جمله آغاز میشود؛ جملهای که بیش از هر توضیح دیگری نشان میدهد با چه متنی روبهرو هستیم. نویسنده میتوانست از خداوند رحمان، رحیم یا بخشنده یاد کند، اما آگاهانه وصفی را برگزیده که نسبت مستقیمی با مبارزه دارد. گویی پیش از آنکه روایت آغاز شود، موضع نویسنده روشن شده است. مبارزه در این کتاب از صفحههای میانی آغاز نمیشود، از همان نخستین سطر حضور دارد.
زینت ابراهیم، همسر شیخ زکزاکی، رهبر نهضت اسلامی نیجریه، این یادداشتها را در دوران حبسی نزدیک به شش سال نوشته است؛ سالهایی که با رنج زندان، فشارهای جسمی و روحی و داغ شش فرزند شهیدش همراه بود. اما یکی از نخستین نکاتی که هنگام خواندن کتاب توجه را جلب میکند، این است که زینت، برخلاف انتظار خواننده، خودش را به مرکز روایت تبدیل نمیکند. او میتوانست خاطراتی شخصی و تکاندهنده از زندگی خود بنویسد، از سالهای مبارزه، از شهادت فرزندانش، از روزهای زندان و از رنجهایی که بر او گذشته است. مواد خام یک زندگی پُرحادثه کاملاً در اختیار او بوده است. این لحظهها روایت میشود، اما نه برای برجسته شدن زینت، بلکه برای ثبت تاریخ یک نهضت.
شاید دلیل این انتخاب را بتوان در نام احمد جستوجو کرد. فرزندی که پیش از زندانی شدن پدر و مادرش، در جریان حمله ارتش نیجریه به راهپیمایی روز قدس به شهادت رسید. زینت پیش از این از نگرانی احمد نسبت به تحریف نهضت شنیده بود و همین دغدغه در زندان نیروی قلم او میشود.
به همین دلیل، «تا روشنایی» را نمیتوان صرفاً خاطرات یک زندانی دانست. این کتاب تلاشی برای حفظ حافظه یک نهضت است. زینت خود در متن حضور دارد، اما نه به عنوان شخصیت اصلی. شخصیت محوری کتاب نه خود او، بلکه نهضتی است که برای آن رنج کشیده، فرزند داده و زندان را تحمل کرده است.
در سراسر کتاب، یک نکته بارها تکرار میشود: زینت پیش از آنکه خود را همسر شیخ زکزاکی بداند، خود را شاگرد و پیرو او معرفی میکند. این نکته در نگاه اول شاید ساده به نظر برسد، اما در واقع کلید فهم بسیاری از بخشهای کتاب است. نسبت او با شیخ، پیش از آنکه نسبت خاوندگی باشد، نسبت فکری و اعتقادی است. او پیش از ازدواج، نشانههای رهبری را در شیخ دیده و به راه او ایمان آورده بود.
همین نگاه است که باعث میشود کتاب از یک روایت خانوادگی فاصله بگیرد و به تأملی دربارهٔ نسبت میان رهبر و پیرو تبدیل شود. در میان ویژگیهایی که زینت برای شیخ زکزاکی برمیشمارد، یک ویژگی بیش از همه تکرار میشود: شاگردی امام خمینی (ره).
برای خوانندهٔ ایرانی، شاید این نکته بدیهی به نظر برسد، اما اهمیت آن زمانی روشن میشود که بدانیم سخن از کشوری در غرب آفریقاست. هزاران کیلومتر دورتر از ایران و در بستری کاملاً متفاوت از نظر فرهنگی، قومی و اجتماعی. زینت معتقد است که نمیتوان شیخ زکزاکی را بدون فهم نسبتش با امام خمینی شناخت. از نگاه او، ندای امام خمینی محدود به مرزهای ایران نماند و توانست به قلبهای آماده در نقاط دیگر جهان نیز برسد.
اما آنچه بیش از هر چیز در این بخش از کتاب جلب توجه میکند، تلقی زینت از مفهوم رهبری است. در نگاه او، رهبر صرفاً یک مدیر سیاسی یا فرمانده یک حرکت اجتماعی نیست. همانگونه که دین را امری محدود به عادت فردی نمیداند، رهبری را نیز صرفاً در عرصه سیاست خلاصه نمیکند. رهبر کسی است که راه و رسم زیستن را نشان میدهد و به زندگی معنا میبخشد. شاید بتوان گفت اصلاً اهمیت ولی در همین است که دیدۀ بینایی است که چیزهایی را به گوشهای شنوا برساند.
این نگاه را میتوان در توصیهها و برنامههایی دید که شیخ زکزاکی برای اعضای نهضت در نظر گرفته بود. از قرائت روزانه قرآن و روزهداری مستحبی گرفته تا نظم فردی، ورزش، مطالعه، پیگیری اخبار جهان اسلام و عمل به دانستهها. در این روایت، انقلاب از خودسازی آغاز میشود. گویی پیش از آنکه تحولی در جامعه رخ دهد، باید تحولی در درون انسان شکل گرفته باشد.
زینت صریحاً از تأثیری سخن میگوید که این شیوهٔ تربیت بر نگاه او به اسلام و جهان گذاشته است. او نشان میدهد که نهضت اسلامی نیجریه صرفاً یک اعتراض سیاسی نبود، بلکه تلاشی برای ساختن انسانهایی بود که بتوانند حامل یک اندیشه باشند.
از همین منظر، او قیام شیخ زکزاکی را صرفاً مخالفت با یک حکومت یا ساختار سیاسی نمیداند. از نگاه زینت، این حرکت بیش از هر چیز قیامی علیه ناامیدی از اسلام بود؛ علیه این تصور که اسلام در جهان جدید حرفی برای گفت ندارد و نمیتواند مبنای یک زندگی اجتماعی و سیاسی باشد.
به باور زینت، پیش از انقلاب اسلامی بسیاری از مسلمانان حتی از هویت اسلامی خود احساس غرور نمیکردند. تصویری که قدرتهای جهانی از اسلام ساخته بودند، آن را مترادف عقبماندگی و ناتوانی معرفی میکرد. اما انقلاب اسلامی این تصویر را دگرگون کرد و بار دیگر عزت را به مسلمانان بازگرداند.
در این میان، شیخ زکزاکی برای زینت ادامهدهنده همان مسیر است. کسی که کوشید این پیام را از ایران به نیجریه منتقل کند و آن را در متن زندگی مردم جاری سازد. شاید به همین دلیل باشد که «تا روشنایی» را نمیتوان تنها کتاب خاطرات همسر یک رهبر انقلابی دانست. ارزش اصلی کتاب در آن است که پنجرهای به فهم چگونگی انتقال یک اندیشه میگشاید.