العالم - ایران
پروفسور جفری ساکس (Jeffrey Sachs) که روز دوشنبه در ارتباطی تصویری با همایش بین المللی سایه جنگ بر مردم و طبیعت در منطقه، سخنرانی می کرد، افزود: همانطور که بهخوبی میدانید، مجمع عمومی سازمان ملل متحد از سال ۲۰۰۱، روز ششم نوامبر را به عنوان «روز بینالمللی پیشگیری از بهرهبرداری از محیط زیست در جنگ و مخاصمات مسلحانه» به رسمیت شناخته است، یادداشت مفهومی نشست شما، محیط زیست را قربانی خاموش جنگ توصیف میکند و بهدرستی خاطرنشان میسازد که خسارات وارد شده به زمین، آب و هوا در دوران جنگ، اغلب چنان ماندگار هستند که حتی صلحی پایدار نیز قادر به جبران آنها نیست.
وی ادامه داد: من میخواهم این استدلال را یک گام فراتر ببرم. استدلال من این است که جنگ علیه سایر انسانها و جنگ علیه طبیعت، در واقع دو پدیده جداگانه نیستند، بلکه هر دو جلوههایی از یک طرز تفکر و نگرش واحد هستند. رهبری مانند دونالد ترامپ، که تصمیم میگیرد مردم کشور رقیب هیچ اهمیتی ندارند و میتوان با استفاده از نیروی قاهر و برتر، یک مسئله سیاسی را حلوفصل کرد، همان نوع رهبری است که آمادگی دارد مزارع را به آتش بکشد، چاههای آب را مسموم کند و هوا را آلوده سازد.
ساکس افزود: به همین ترتیب، نظام سیاسیای که طبیعت را چیزی جز منبعی برای غارت و بهرهکشی با هدف کسب سود کوتاهمدت نمیبیند، بهسادگی میتواند با ملتها و مردمان دیگر نیز به همین شیوه رفتار کند، سوابق تاریخی نیز این واقعیت را تأیید میکنند. بارها و بارها، تخریب سرزمین بهعنوان ابزاری عامدانه در جنگ مورد استفاده قرار گرفته است.
وی تاکید کرد: تخریب غزه از اکتبر ۲۰۲۳ تاکنون، این تاریخ را با خشونت و گستردگیای به زمانه حاضر پیوند زده است که نمونههای مشابه آن بهندرت در تاریخ دیده شدهاند. بر اساس ارزیابی برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) در سپتامبر ۲۰۲۵، خسارات واردشده به خاک، منابع آب شیرین و سواحل غزه بیسابقه بوده است و این نهاد برآورد کرده که احیای برخی از این خسارات ممکن است دههها به طول بینجامد. غزه حدود ۹۷ درصد از محصولات درختی خود و ۹۵ درصد از اراضی پوشیده از درختچه و بوته را از دست داده است. تا اواخر ژوئیه ۲۰۲۵، حدود ۸۶ درصد از زمینهای کشاورزی غزه آسیب دیده بودند و تنها ۱.۵ درصد از این اراضی همزمان سالم و در دسترس فلسطینیان باقی مانده بود.
رئیس شبکه راهحلهای توسعه پایدار سازمان ملل متحد گفت: چاه های آب، گلخانهها، شبکههای آبیاری و باغهای میوه نابود شدند و بسیاری از مزارع سابق به خاکریزهای نظامی و مناطق حائل تبدیل شدند. تصفیه فاضلاب از کار افتاد و فاضلاب تصفیهنشده به سطح زمین و درون دریای مدیترانه راه یافت و به آبخوانی نفوذ کرد که حتی پیش از آغاز جنگ نیز بیش از ظرفیت خود مورد برداشت قرار گرفته بود.
وی تاکید کرد: برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد هشدار داده است که ریشهکن کردن درختان با استفاده از ماشینآلات سنگین، لایه سطحی و حاصلخیز خاک را از بین برده و زمین را در برابر بیابانزایی آسیبپذیر کرده است. پیامد این اقدامات و به قضاوت من، هدف آنها، غیرقابلسکونت کردن غزه برای ساکنان فلسطینی آن بوده است.
ساکس افزود: در سپتامبر ۲۰۲۵، کمیسیون مستقل بینالمللی تحقیق سازمان ملل متحد درباره سرزمین اشغالی فلسطین به این نتیجه رسید که اسرائیل در غزه مرتکب نسلکشی شده است، یافتهای که اسرائیل آن را رد میکند. اما صرفنظر از اصطلاحاتی که برای توصیف این وضعیت به کار میبریم، تخریب زمین، آب و درختان غزه را نمیتوان از تخریب بیرحمانه و آشکار مردم آن جدا دانست. اینها دو موضوع مستقل نیستند؛ بلکه اجزای یک کارزار واحد هستند.
وی گفت: اکنون ایران نیز رفتار وحشتناک مشابهی را از سوی ایالات متحده و اسرائیل تجربه کرده است. در ژوئن ۲۰۲۵، در جریان جنگ ۱۲ روزهای که اسرائیل آغاز کرد و ایالات متحده نیز به آن پیوست، حملات اسرائیل به انبار نفت شهران در تهران اصابت کرد و آتش و دود سمی را بر فراز شهر پراکنده ساخت. این اقدامی آشکارا بیپروا بود و در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، ایالات متحده و اسرائیل جنگی بهمراتب گستردهتر علیه ایران آغاز کردند. این جنگ، جنگی آشکارا غیرقانونی است که بدون هیچگونه مجوزی از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد آغاز شد؛ در حالی که پیش از آن نیز هیچ حمله مسلحانهای از سوی ایران صورت نگرفته بود که بتوان بهطور معقول آن را مبنایی برای توسل به دفاع مشروع بر اساس ماده ۵۱ منشور ملل متحد دانست.
رئیس شبکه راهحلهای توسعه پایدار سازمان ملل متحد افزود: این اقدام نقض آشکار ممنوعیت توسل به زور در منشور سازمان ملل متحد است، در هفتم مارس ۲۰۲۶، حملات هوایی چهار مرکز ذخیرهسازی نفت و پالایشگاه را در تهران و مناطق اطراف آن هدف قرار دادند، آتشسوزیها منطقهای کلانشهری با جمعیتی بیش از ۹ میلیون نفر را در دود فرو برد و باران سیاه آغشته به نفت، همانطور که بهخوبی و با تأسف میدانید، بر سطح شهر بارید و آن را به ترکیبات گوگردی و فلزات سنگین در مقادیر ناچیز آلوده کرد.
وی ادامه داد: سازمان جهانی بهداشت درباره آلودگی خطرناک هوا و خطر آلوده شدن مواد غذایی و منابع آب در پی بمباران زیرساختهای نفتی هشدار داد. آتشسوزیهای ناشی از حملات در زنجان و تبریز نیز ساکنان این مناطق را در معرض دیوکسینها و فورانها قرار داد. در هجدهم مارس، حملات اسرائیل به میدان گازی پارس جنوبی و پالایشگاههای عسلویه، بخش قابلتوجهی از ظرفیت تولید گاز ایران را از کار انداخت. مواد شیمیایی سمی، آلایندههای پایدار و فلزات سنگینی که در اثر این حملات آزاد شدهاند، احتمالاً برای دههها آسیبهای جدی به سلامت انسان و محیط زیست وارد خواهند کرد.

وی اظهار کرد: جنگ بهسرعت به آبها و زیرساختهای انرژی سراسر منطقه خلیج فارس گسترش یافت. ایران، ایالات متحده را به حمله به تأسیسات آبشیرینکن در جزیره قشم متهم کرده است. اقیانوسشناسان با بررسی تصاویر ماهوارهای، افزایش چشمگیر آلودگی نفتی در خلیج فارس را در مقایسه با ماه مشابه سال قبل، یعنی مارس ۲۰۲۶ در مقایسه با مارس ۲۰۲۵، شناسایی کردهاند. همانطور که میدانید، نفت به سواحل ایران نیز رسیده است، تنها در ۲ هفته نخست جنگ، بنا بر برآوردها، حدود پنج میلیون تن دیاکسید کربن منتشر کرده است؛ امری که به بحران اقلیمی دامن میزند؛ بحرانی که پیش از این نیز بیش از پنج سال خشکسالی را برای ایران و کشورهای همسایه آن به همراه آورده است.
وی تصریح کرد: خلیج فارس دریایی کمعمق و نیمهبسته است که تمام کشورهای ساحلی به آن وابستهاند و چندین کشور منطقه، بخش عمده آب آشامیدنی خود را از طریق آبشیرینکنها تأمین میکنند. نفت نشتیافته در خلیج فارس به سوی سواحل همه کشورهای منطقه حرکت میکند و دود و باران سیاه هیچ مرزی را به رسمیت نمیشناسند. جنگ علیه طبیعت، پیامدهای فاجعهباری برای کل منطقه به همراه داشته است.
ساکس تاکید کرد: طرز تفکری که ایالات متحده و اسرائیل در پس این جنگها از خود نشان دادهاند، بازتابدهنده سه ضعف بنیادین در سرشت انسان است. نخستین ضعف، تکبر و غرور است؛ یا آنچه یونانیان باستان، هوبریس (Hubris) مینامیدند. این نگرش، ملتهای دیگر و حتی خود طبیعت را نه شرکایی که باید در کنار آنها در صلح زندگی کنیم، بلکه موضوعاتی برای سلطه و تسلط میداند. دومین ضعف، کوتهبینی است. شاید تاکتیکهای زمین سوخته بتوانند در یک نبرد پیروزی به ارمغان آورند، اما سرزمین را برای نسلهای آینده فقیر و ویران میکنند؛ از جمله سرزمین خودِ مهاجم را. زیرا رودخانهها، آبخوانها، بادها و دریاها از مرزهای کشورها عبور میکنند و به مرزهای سیاسی محدود نمیشوند.
وی ادامه داد: سومین ویژگی این طرز تفکر، فقدان خویشتنداری و مهار نفس است. قرآن کریم درباره انسانی سخن میگوید که هنگامی که به قدرت دست مییابد، در زمین به فساد و تباهی میپردازد، کشتزارها و دامها را نابود میکند؛ و قرآن اعلام میکند که خداوند فساد و تباهی را دوست ندارد. متأسفانه، ما امروز شاهد نمود کامل چنین رفتاری در دولت کشور خودم و البته در کشورهای دیگر نیز هستیم. راهحلهای مقابله با جنگ، همان فضیلتهایی هستند که همه سنتهای بزرگ اخلاقی و معنوی بشر در طول تاریخ به انسان آموختهاند: فروتنی، دوراندیشی و خویشتنداری. نخستین خلیفه، ابوبکر، فرماندهان خود را از قطع درختان میوه و کشتن دامها، جز برای تأمین غذا، منع کرده بود.
رئیس شبکه راهحلهای توسعه پایدار سازمان ملل متحد گفت: تمدن ایران نیز قنات را به جهان عرضه کرده است؛ نظامی از کانالهای زیرزمینی که جوامع ایرانی بیش از دو هزار سال از طریق آنها آبهای زیرزمینی را به شیوهای پایدار و مسئولانه استخراج کردهاند. قنات، فناوریِ مبتنی بر صبر، شکیبایی و خویشتنداری است. این نظام تنها به اندازهای از آبخوان برداشت میکند که نیروی جاذبه امکان انتقال آن را فراهم میسازد و بهرهبرداری از آن مستلزم همکاری میان جوامعی است که در منابع آبی مشترک سهیم هستند. قنات دستاوردی شگفتانگیز است.
وی افزود: نخستین و مهمترین گام برای نجات بشریت و طبیعت، متوقف کردن این جنگهاست. جنگ جنایتکارانه آمریکا علیه ایران باید پایان یابد؛ و باید فوراً پایان یابد. کشتار و ویرانی در غزه نیز باید در عمل متوقف شود، نه اینکه صرفاً بر روی کاغذ یا در قالب یک قطعنامه، پایان آن اعلام شود. هیچ قانون زیستمحیطی نمیتواند تصمیم به بمباران انبارهای نفت در یک شهر پرجمعیت یا بولدوزر کردن باغهای میوه متعلق به یک جمعیت تحت محاصره را جبران کند. ممنوعیت توسل به زور در منشور سازمان ملل متحد، در کنار دیپلماسی واقعی از طریق شورای امنیت سازمان ملل، همچنان زیربنای حفاظت از محیط زیست در این منطقه و همچنین حفاظت مستقیم از جان انسانهاست.
ساکس ادامه داد: دومین گام، اجرای مؤثر حقوق بینالمللی موجود است. پروتکل الحاقی اول به کنوانسیونهای ژنو، جنگافزارهایی را که موجب خسارات گسترده، دراز مدت و شدید به محیط زیست طبیعی میشوند، ممنوع میکند. اساسنامه رم نیز وارد کردن چنین خساراتی را در صورتی که آشکارا بیش از حد متناسب باشد، به عنوان جنایت جنگی به رسمیت میشناسد؛ همانگونه که این وضعیت را هم در غزه و هم در اهداف مورد حمله در ایران شاهد بودهایم.
وی افزود: سومین گام، اقدامی منطقهای است. کشورهای خلیج فارس، از جمله ایران و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس (GCC)، هماکنون در چارچوب کنوانسیون منطقهای کویت مصوب ۱۹۷۸ و سازمان منطقهای حفاظت از محیط زیست دریایی (ROPME) دارای سازوکار همکاری مشترک هستند. این چارچوب باید به مبنایی برای تدوین یک پیمان منطقهای در خلیج فارس تبدیل شود؛ پیمانی که بر اساس آن، هیچگاه تأسیسات آبشیرینکن، زیرساختهای آبی یا تأسیسات نفتی به شیوهای هدف قرار نگیرند که دریای مشترک منطقه را مسموم کند و البته سامانههای حیاتی تأمین نیازهای جمعیت کشورهای منطقه را نابود سازد.
ساکس تاکید کرد: دستاوردهای صلح باید صرف احیای آبخوانها، تالابها و زمینهای کشاورزی و همچنین توسعه انرژیهای تجدیدپذیر شوند؛ انرژیهایی که منطقه را از وابستگی به زیرساختهای نفت و گاز رها میکنند؛ زیرساختهایی که در هر جنگی در این منطقه به اهدافی برای حمله تبدیل میشوند. سعدی شیرازی، شاعر بزرگ ایرانی، در گلستان چنین سروده است؛ ابیاتی که بر فرشی نقش بستهاند که در مقر سازمان ملل متحد آویخته شده است:
بنیآدم اعضای یک پیکرند که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورد روزگار دگر عضوها را نماند قرار
وی گفت: من تنها این نکته را به سخن سعدی اضافه میکنم که پیکر بههمپیوسته ما، زمین، آب و هوا را نیز در بر میگیرد؛ همان عناصری که همه ما برای بقا، معیشت و شکوفایی خود به آنها وابسته هستیم. طرز تفکری که همسایه خود را دوست میدارد، از زمین و طبیعت نیز مراقبت میکند. در این روز بینالمللی، و در روزی که شما نیز به مناسبت آن کارگاه مهم خود را برگزار کردهاید، درخواست و پیام من این است که ریشه مشترک هر دو نوع ویرانی، یعنی تخریب انسانها و تخریب سیاره زمین، را به رسمیت بشناسیم.
رئیس شبکه راهحلهای توسعه پایدار سازمان ملل متحد اظهار کرد: این ریشه مشترک در نگرشهایی همچون تکبر و غرور، فقدان خویشتنداری و نبود دوراندیشی نهفته است. باید به این شیوههای ویرانگر پایان دهیم و فضیلتهایی را جایگزین آنها کنیم که سنتهای خردمندانه و اخلاقی همه تمدنهای بشری به ما آموختهاند: احترام به دیگران، امانتداری و مسئولیتپذیری در قبال طبیعت، دوراندیشی به نفع نسلهای آینده و خویشتنداریای که تضمین کند همه ملتها بتوانند در صلح و آرامش در کنار یکدیگر زندگی کنند.
دیپلماسی آب؛ ضرورتی برای حفاظت از محیط زیست و تقویت صلح منطقهای
همچنین پروفسور محمد عظام از دانشگاه علوم و فناوری اردن – مرکز دیپلماسی آب گفت: جنگ علاوه بر تلفات انسانی، آوارگی و تخریب جوامع، محیط زیست طبیعی را نیز به عنوان یکی از قربانیان کمتر دیده شده خود تحت تأثیر قرار میدهد، محیطی که بقای انسان و روند بازسازی جوامع به آن وابسته است، آسیب به تصفیه خانههای آب و شبکههای فاضلاب، دسترسی مردم به آب سالم را مختل میکند و ورود آلایندهها به رودخانهها، خاک و آبهای زیرزمینی میتواند حتی پس از پایان درگیریها، سلامت عمومی، کشاورزی و بومسازگانها را تهدید کند. این پیامدها به مرزهای سیاسی و خطوط آتشبس محدود نمیشوند.
وی افزود: تجربه درگیریها در منطقه، از جمله آسیب به زیرساختهای آب و بهداشت در سوریه و خسارات گسترده به منابع آب، خاک و بومسازگانهای ساحلی در غزه، نشان میدهد که تخریب محیط زیست همزمان یک بحران بشردوستانه، بهداشتی، امنیت غذایی و توسعهای است. در چنین شرایطی، دیپلماسی آب فراتر از مذاکره درباره تخصیص منابع آب، میتواند در حفاظت از زیرساختهای حیاتی، حفظ ارتباطات، کاهش بیاعتمادی و احیای محیط زیست نقشآفرینی کند.
وی ادامه داد: مرکز دیپلماسی آب فعالیتهای خود را در چهار محور پژوهش، آموزش دانشگاهی، توسعه ظرفیتهای حرفهای و همکاریهای منطقهای دنبال میکند. آموزش متخصصان حوزه آب از کشورهای ایران، عراق، اردن، لبنان، سوریه و ترکیه در زمینههایی همچون منازعات آبی، مذاکره و میانجیگری، حقوق بینالملل آب و محیط زیست و حکمرانی آب، از جمله این اقدامات است. این مرکز همچنین برنامه کارشناسی ارشد دیپلماسی آب را در دانشگاه علوم و فناوری اردن راهاندازی کرده و در تدوین شاخص دیپلماسی آب برای ارزیابی همکاری کشورهای سهیم در حوضههای رودخانهای مشترک مشارکت داشته است.
محمد عظام اظهار کرد: تسهیل گفتوگوهای منطقهای در قالب نشستهای «گفتوگوی آب و صلح» از دیگر اقدامات این مرکز است. نخستین نشست این مجموعه دسامبر ۲۰۲۵ در استانبول و دومین نشست ژوئن تا ژوئیه ۲۰۲۶ در اَمان برگزار شد و طی آن سیاستگذاران، کارشناسان و نمایندگان نهادهای مختلف کشورهای منطقه درباره چالشهای مشترک آبی و فرصتهای همکاری گفتوگو کردند. همچنین، پروژه تالاب هورالعظیم، با مشارکت در ارزیابیهای علمی، جلب ذینفعان و بررسی چالشهای هیدرولوژیکی، بومشناختی و اجتماعی ـ اقتصادی این زیستبوم فرامرزی دنبال میشود. همکاری در مسائل مشترک حوضه رودخانه یرموک نیز بر ضرورت تفاهم میان کشورهای سهیم در منابع طبیعی، حتی در شرایط وجود اختلافات سیاسی، تأکید دارد.
وی افزود: در این زمینه، سه اولویت عملی باید مورد توجه قرار گیرد: نخست، حفاظت از زیرساختهای آبی و زیستمحیطی در جریان مخاصمات، از جمله تأسیسات تأمین آب، سامانههای بهداشتی و فاضلاب و کارکنان مسئول بهرهبرداری و نگهداری آنها، بر اساس حمایتهای پیشبینیشده در حقوق بینالملل بشردوستانه. دوم، حفظ کانالهای همکاری فنی از طریق تبادل اطلاعات هیدرولوژیکی، پایش کیفیت آب، هماهنگی در واکنشهای اضطراری و فراهم کردن امکان تعمیر و بازسازی زیرساختها؛ همکاریهایی که حتی در زمان دشواری گفتوگوهای سیاسی میتوانند به حفظ اعتماد متقابل کمک کنند. سوم، قرار گرفتن احیای محیط زیست در متن فرایند صلحسازی و ایجاد ثبات؛ بهگونهای که بازسازی زیرساختها بدون رسیدگی به آلودگی آبهای زیرزمینی، تخریب زمینهای کشاورزی و آسیب تالابها، بازیابی کامل شرایط را به دنبال نداشته باشد.
محمد عظام اظهار کرد: دانشگاهها و مراکز پژوهشی نیز میتوانند با ارائه دادهها و شواهد مستقل، آموزش متخصصان و مذاکرهکنندگان آینده و ایجاد بستر همکاری کارشناسان کشورهای مختلف، به تقویت دیپلماسی آب کمک کنند، هرچند این دیپلماسی جایگزین توافقهای صلح یا اقدامات بشردوستانه نیست، اما میتواند زمینه تداوم همکاریهای منطقهای را حفظ کند.
وی تاکید کرد: آینده منطقه تنها با توافقهای سیاسی تضمین نمیشود، بلکه به تعهد مشترک کشورها برای حفاظت از منابع طبیعی، تقویت همکاریهای فرامرزی و پذیرش مسئولیت مشترک در قبال محیط زیست، فراتر از اختلافات سیاسی، نیاز دارد.