وجوه کلی روح انسان کدامند؟

العالم - زلال قرآن

هر یک از علما و صاحب نظران معرفت النفس و علم الاخلاق، بنا بر نوع برداشت خود و مطابق مَشرب متناسب با موضوعات مورد نظر خویش، قوای روحی انسان را دسته بندی کرده اند، بطور مثال:
یکی از علماء بزرگ در توضیح واژه «نفس» در آیات 7 تا 10 سوره مبارکه شمس:
« وَنَفْسٍ وَمَا سَوَّاهَا . فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا . قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا . وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا »
ترجمه: (و قسم به نفس ناطقه انسان و آن که او را نیکو به حد کمال بیافرید. و به او شر و خیر او را الهام کرد . به ‌راستی کسی که نفْس را [از زشت‌کاری] پاک کرد، [بر موانع راه سعادت] پیروز شد. و کسی که آن را [به زشت‌کاری] آلود بی‌گمان [از رشد و کمال و رحمت حق] محروم شد).
گفته، روح انسان پدیده ای است واحد و تجزیه ناپذیر که بر ابعاد مختلف وجود او (اعم از مادی و غیرمادی) تسلط کامل داشته و بر تمام وجوه و جنبه های آن بطور تام و تمام توجه دارد.
به همین سبب، روح را از جهت توجه و تعلق به بعد مادی وجود آدمی و تدبیر امور آنها «نفس» و با قطع نظر از توجه و تعلق به بُعد مادی (جسمی) «عقل» گویند.
وجه نفسی روح =
این وجه از روح انسان که قوای شهویه و غضبیه و وهمیه را شامل می شود، به دلیل توجه به بدن و رفع نیازهای آن از منابع مادی، بطور طبیعی جهت دنیائی داشته و برای انجام وظیفه ذاتی خود به مواهب مادی گرایش داشته و بدنبال انتفاع از آنهاست.
وجه عقلی روح =
وجه عقلی روح که اشعه ای از شمس فروزان عقل کل است، بدلیل توجه به بُعد ماورائی و معنوی وجود انسان و رفع نیازهای آن از منابع دینی، ذاتاً رو به سوی خداوند سبحان داشته و بطور طبیعی جهت الهی دارد، و به گواه حدیث شریف نبوی(ص):
« اَلعَقلَ ما عَبَدَ بِهِ الرَّحمانَ وَاَکتَسَبَ بِهِ الجَنانَ»
ترجمه: (عقل همان چیزی است که بوسیله آن خداوند عبادت و پرستش می شود و بواسطه آن بهشت کسب می گردد).
تمام هَمّ و غَمّش هدایت انسان به سوی خداوند تبارک و تعالی و انجام مهمترین تکلیف او یعنی عبادت و عبودیت خداوند سبحان است تا با حشر دائم با اسماء و صفات الهی به این اصلی ترین نیاز وجود آدمی پاسخ مناسب بدهد و او را بسوی بهشت رضوان الهی رهنمون شود، و به شهادت آیه 28 سوره مبارکه رعد:
« الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّـهِ أَلَا بِذِكْرِ اللَّـهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»
ترجمه: (آنها که به خدا ایمان آورده و دلهاشان به یاد خدا آرام می‌گیرد، آگاه شوید که تنها یاد خدا آرام‌بخش دلهاست).
او را به سَکینه و آرامش برساند ان شاءَ الله .