العالم - ایران
قصه از جایی شروع شد که کسی انتظارش را نداشت، اگر میخواهید تصویر واقعی علم ایران را ببینید، نباید به تیترهای کلی نگاه کنید؛ باید به جدولهای خام پایگاههای استنادی سرک بکشید. جایی که موفقیتها از چشم رسانهها دور میمانند:
نام دانشگاهی در شهرستانی کوچک که بالاتر از مؤسسههای نامآشنا مینشیند، رشتهای که ایران را در جمع ۵۰ دانشگاه برتر جهان قرار میدهد، و رتبهای که کسی سراغش را نمیگیرد.
سه پایگاه معتبر جهانی — Nature Index، QS و شانگهای — در سال ۲۰۲۶ تصویری از ایران ثبت کردهاند که با تصور رایج فاصلهٔ زیادی دارد: ایران در Nature Index رتبهٔ ۲۶ جهان را دارد، در QS یازده دانشگاه دارد و در رتبهبندی موضوعی شانگهای، یک دانشگاه ایرانی در جمع ۵۰ دانشگاه برتر دنیا در یک رشتهٔ حیاتی ایستاده است.
زمین لرزه در جدولها؛ وقتی ارومیه و دامغان از نامهای بزرگ جلو زدند
جدول Research Leaders 2026 پایگاه Nature Index (با بازهٔ دادهٔ ۱ ژانویه تا ۳۱ دسامبر ۲۰۲۵) نشان میدهد رشد پژوهشی در ایران دیگر monopoly پایتخت نیست:
دانشگاه ارومیه: سهم پژوهشی از ۱.۱۷ به ۵.۰۴ رسیده است؛ رشدی معادل ۳۳۲.۲ درصد — بالاترین رشد میان دانشگاههای ایرانی در این جدول.
دانشگاه دامغان: سهم از ۲.۲۵ به ۸.۹۶ رسیده؛ ۲۹۸.۲ درصد رشد در جدول کلی و جهشی بیش از ۷۲۷ درصد در جدول اختصاصی علوم طبیعی.
جالب اینکه بخش عمدهٔ این رشد از مقالات حوزهٔ فیزیک ذرات و انرژیهای بالا آمده است.
دانشگاه مازندران: از ۴.۶۹ به ۱۰.۳۸ (+۱۲۱.۴ درصد) و دانشگاه رازی کرمانشاه: از ۴.۷۵ به ۱۰.۲۲ (+۱۱۵.۲ درصد) رسیده است.
دانشگاه کاشان: از ۲.۰۸ به ۴.۵۸ (+۱۲۰.۹ درصد) و دانشگاه زنجان: از ۲.۹۰ به ۴.۴۰ (+۵۱.۷ درصد) رسیده است.
قطبهای قدیمی، با کیفیتی تازه؛ شریف و امیرکبیر در مسیر صعود
رشد درصدی همهچیز نیست؛ حجم واقعی سهم پژوهشی هم مهم است. در همین جدول:
دانشگاه شریف: از ۱۴.۲۹ به ۲۵.۹۳ (+۸۱.۴ درصد) — یکی از بزرگترین جهشهای سهم مطلق میان دانشگاههای برتر منطقه.
دانشگاه صنعتی امیرکبیر: از ۹.۶۶ به ۱۵.۵۳ (+۶۰.۷ درصد).
دانشگاه صنعتی اصفهان: از ۸.۹۳ به ۱۲.۳۷ (+۳۸.۵ درصد) و علوم پزشکی تهران: از ۲.۶۳ به ۳.۶۸ (+۳۹.۸ درصد).
اما تصویر کامل نیست: سهم دانشگاه تهران در جدول سالانه از ۳۸.۳۸ به ۳۶.۸۶ رسیده (۴.۰ درصد کاهش) و دانشگاه علم و صنعت هم ۱۷ درصد افت داشته است. با این حال تهران با ۷۲ مقاله، همچنان رتبهٔ ۷ غرب آسیا و دانشگاه نخست ایران است.

ایران در تراز جهانی؛ عددهایی که کمتر شنیده میشود
ایران در Research Leaders 2026 با سهم ۳۷۷.۱۳ و ۶۵۸ مقاله، رتبهٔ ۲۶ جهان را دارد و دومین کشور منطقه است.
جایگاه کشوری: ایران در جدول سالانهٔ ۲۰۲۶ پایگاه Nature Index با سهم پژوهشی ۳۷۷.۱۳ و انتشار ۶۵۸ مقالهٔ تراز اول، به رتبهٔ ۲۶ جهان دست یافته و دومین قدرت علمی منطقه است.
بهترین حوزهها: در ارزیابی موضوعی، ایران در علوم کاربردی و مهندسی رتبهٔ ۱۸ جهان و جایگاه نخست غرب آسیا را در اختیار دارد؛ همچنین در علوم فیزیکی رتبه ۲۷، شیمی رتبه ۲۸، علوم اجتماعی رتبه ۲۶ و علوم زیستی رتبه ۳۸ دنیا به نام ایران ثبت شده است.
پرحجمترین موضوعات پژوهشی: بیشترین مقالات محققان ایرانی به ترتیب در شاخههای «فیزیک ذرات و انرژیهای بالا» با ۸۸ مقاله، «مهندسی برق» با ۴۷ مقاله و «علوم نجوم و کیهانشناسی» با ۴۳ مقاله به چاپ رسیده است.
یازده دانشگاه ایران در میدان رقابت جهانی ۲۰۲۷ QS
در تازهترین نسخهٔ رتبهبندی جهانی QS برای سال ۲۰۲۷ (منتشرشده در ژوئن ۲۰۲۶)، ۱۱ دانشگاه از ایران توانستهاند در جمع برترینهای دنیا جای بگیرند. جدول حضور این دانشگاهها به شرح زیر است:
پیشتازهای ایران: دانشگاه تهران با رتبه ۳۶۷ و دانشگاه صنعتی شریف با رتبه ۳۹۰ در کانال زیر ۴۰۰ جهان ایستادهاند.
قطبهای صنعتی و فنی: دانشگاه صنعتی امیرکبیر با رتبه ۴۸۳، دانشگاه علم و صنعت ایران با رتبه ۵۰۴ و دانشگاه صنعتی اصفهان با رتبه ۶۲۰ در رتبههای بعدی قرار دارند.
دانشگاههای جامع و منطقهای: دانشگاه تبریز با رتبه ۶۸۶، دانشگاه شهید بهشتی (بازهٔ ۷۸۱ تا ۷۹۰) و دانشگاه شیراز (بازهٔ ۷۹۱ تا ۸۰۰)؛ به همراه سه دانشگاه دیگر ایرانی که در بازهٔ بالاتر از ۱۰۰۰ جای گرفتهاند.
اگر تصویر را بلندمدتتر ببینیم، جهش دانشگاه تهران چشمگیر است؛ این دانشگاه از بازهٔ ۵۹۱–۶۰۰ در سال ۲۰۲۱ توانسته خود را به رتبهٔ ۳۶۷ در نسخهٔ ۲۰۲۷ برساند. هرچند مقایسهٔ آن با رتبهٔ ۳۲۲ در سال گذشته، نشاندهندهٔ ۴۵ پله جابجایی است که نوسانات طبیعی رقابت سنگین جهانی را بازتاب میدهد.

تایمز و شانگهای؛ حضوری گسترده، درخششی موضوعی
دو نظام رتبهبندی دیگر هم تصویر سال ۲۰۲۶ ایران را کامل میکنند: یکی با تکیه بر گسترهٔ حضور و دیگری بر عمق تخصص.
تایمز ۲۰۲۷ (منتشرشده در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶):
۷۵ دانشگاه ایرانی در فهرست ۲,۲۹۷ دانشگاه از ۱۱۸ کشور جهان حاضرند. بالاترین جایگاه ایران در این جدول به دانشگاههای امیرکبیر، علم و صنعت و علوم پزشکی کرمانشاه تعلق دارد که هر سه در بازهٔ ۴۰۱ تا ۴۵۰ ایستادهاند.
این در حالی است که شمار دانشگاههای حاضر ایران از ۹۰ دانشگاه در نسخهٔ ۲۰۲۶ به ۷۵ دانشگاه رسیده است.
رتبهبندی شانگهای 2026
۶ دانشگاه ایرانی در میان هزار دانشگاه برتر جهان جای دارند؛ دانشگاههای تهران و علوم پزشکی تهران در بازهٔ ۵۰۱ تا ۶۰۰، دانشگاه امیرکبیر در بازهٔ ۸۰۱ تا ۹۰۰ و دانشگاههای شریف، تربیت مدرس و علوم پزشکی شهید بهشتی در بازهٔ ۹۰۱ تا ۱۰۰۰.
رتبهبندی موضوعی شانگهای (GRAS 2026)؛ جایی که تخصص به چشم میآید:
دانشگاه تهران در ۲۱ رشته حاضرشده و در منابع آب رتبهٔ ۴۹ جهان را در اختیار دارد؛ مهندسی معدن در بازهٔ ۷۶ تا ۱۰۰ و عمران و متالورژی در بازهٔ ۱۰۱ تا ۱۵۰ جای گرفتهاند. در همین جدول، امیرکبیر در مهندسی معدن بازهٔ ۵۱ تا ۷۵ و علوم پزشکی تهران در بهداشت عمومی و داروسازی بازهٔ ۱۰۱ تا ۱۵۰ را ثبت کردهاند.
جمعبندی این سه جدول نشان میدهد که ایران در شانگهای و تایمز با «تعداد» حاضر است، اما در جدولهای موضوعی با «تخصص»؛ و همین دومی است که کمتر دیده میشود.
عددها، ردپای یک تلاش جمعی
این دستاوردها حاصل یک شب یا یک تصمیم نیستند؛ بازتاب سالها کار آزمایشگاهی در شرایطی است که بودجه، تجهیزات و ارتباطات بینالمللی هر کدام داستان خودشان را دارند.
رشد ۳۰۰ درصدی یک دانشگاه استانی و رتبهٔ ۴۹ جهانی در مهندسی آب، هر دو یک پیام دارند: ظرفیت علمی ایران از پایتخت و از چند نام آشنا فراتر رفته است.