العالم - یمن
بااینحال نقش المحرّمی در این نبرد فراتر از جایگاه او بهعنوان فرمانده نیروهای العمالقه جنوبی و عضوی از شورای ریاستی، عالیترین نهاد قدرتِ دولت عدن است. سواحل غربی همان منطقهای است که او حدود ۹ سال پیش و در جریان نبردی دیگر با انصارالله، زمانی که در صفوف «مقاومت جنوب» حضور داشت، نام خود را در آن مطرح کرد.
در کنار المحرّمی، دو همقطار او، سرتیپ حمدی شکری الصبیحی و سرلشکر عبدالرحمن اللحجی قرار دارند؛ دو فرماندهای که هم در کارنامه نظامی خود در سواحل غربی و هم در پیشینه مذهبی با او اشتراک دارند. هر سه از جریان سلفی و متعلق به طیف محافظهکار اهل سنت هستند.
این سه فرمانده، اقدامات خود علیه انصارالله را به وفاداری به یک جریان سیاسی مشخص محدود نکردهاند. همانگونه که بین ژانویه ۲۰۱۷ تا نوامبر ۲۰۱۸، تحت فرماندهی امارات، عملیات نخست برای خارجکردن سواحل غربی از کنترل رقبای خود را هدایت کردند، این بار نیز با حمایت عربستان و پس از کناررفتن امارات از صحنه یمن همان کارزار را تکرار میکنند.
این سه نفر در کنار یکدیگر، تصویری فشرده از جنگ یمن در شرایط کنونی را به نمایش میگذارند؛ جنگی با جبهههای متغیر که برای یمن و عربستان ویرانی و تلفات به همراه داشته است. ازاینرو، شناخت فرماندهانی که در میدان نبرد حضور دارند، دریچهای ضروری برای فهم روابط میان نیروهای درگیر در یمن و درک مسیر تحولات آینده این کشور فراهم میکند.
پیوستن سرتیپ حمدی شکری الصبیحی به عملیات «نیزه طلایی» در سال ۲۰۱۸، نقطه عطفی در زندگی او بود. با این اتفاق، فرایند تبدیلشدن او از یک مبلغ دینی به فرماندهای نظامی که مجموعهای از مسئولیتهای امنیتی و اجتماعی را بر عهده داشت، تکمیل شد. پیش از آنکه انصارالله در سال ۲۰۱۵ به استانهای جنوبی برسند، شکری آموزگار علوم شرعی بود و در مناطق الصبیحه در استان لحج، شهرت چندانی نداشت.
اما حمله انصارالله به جریان سلفی، همهچیز را تغییر داد. دومین محاصره مرکز دارالحدیث در دماجِ استان صعده در سال ۲۰۱۳ و سپس پیشروی انصارالله بهسوی استانهای جنوبی، شمار زیادی از شاگردان و شیوخ جریان سلفی را از منبرهای تبلیغ دینی به جبهههای نبرد کشاند؛ شکری نیز یکی از آنان بود. این محاصره حدود سه سال به طول انجامید و سرانجام در ژانویه ۲۰۱۴ با کشتهشدن بیش از ۲۰۰ نفر و آوارهشدن دانشجویان این مرکز پایان یافت.
بااینحال، نام الصبیحی در تابستان ۲۰۱۵ و بهدلیل عملکردش در نبرد عدن، در کانون توجه قرار گرفت؛ زمانی که در مقابله با تلاش انصارالله برای تصرف این شهر جنوبی مشارکت کرد. او سپس به استان لحج رفت و در بازپسگیری پایگاه هوایی العند، یکی از بزرگترین پایگاههای کشور، نقش داشت. پس از آن نیز فرماندهی عملیات در جبهه کرش و اردوگاه لبوزه در مناطق مرزی میان لحج و تعز را بر عهده گرفت.
الصبیحی در سال ۲۰۱۷، گردانهای الحمدی را با استفاده از نیروهایی از استانهای لحج و تعز تشکیل داد تا به کارزار پایاندادن به کنترل انصارالله بر سواحل غربی بپیوندند. نام او با تسلط بر اردوگاه راهبردی خالد بن ولید در المخا گره خورد. او از بنیانگذاران نیروهای العمالقه بود، فرماندهی محور دوم این نیروها را بر عهده داشت؛ محوری که بعدها به لشکر دوم تبدیل شد و همچنین بهعنوان معاون فرمانده کل نیروهای العمالقه فعالیت کرد. کارنامه نظامی او به نبردهای سواحل غربی محدود نماند و به شبوه، استان نفتخیز شرق یمن نیز گسترش یافت؛ جایی که عملیات بیرونراندن انصارالله از سه شهرستان این استان را فرماندهی کرد.
شکری در کنار فعالیتهای نظامی، مسئولیتهای امنیتی مهمی نیز بر عهده داشت. در سال ۲۰۲۰ فرماندهی عملیاتی برای مقابله با قاچاق و تأمین امنیت جاده ساحلی میان المضاربه و رأسالعاره را بر عهده گرفت. پس از آن نیز عملیات امنیتی گستردهای را در امتداد بیش از ۱۷۷ کیلومتر از سواحل جنوبی یمن، از رأس عمران تا بابالمندب، مدیریت کرد. این عملیات موجب کاهش قاچاق سلاح، تجارت غیرقانونی و مهاجرت غیرقانونی از شاخ آفریقا شد.
الصبیحی در کنار فعالیت نظامی، نقش اجتماعی خود را بهعنوان یک مبلغ دینی نیز حفظ کرد؛ از جمله حلوفصل منازعات، رسیدگی به پروندههای خونخواهی و میانجیگری در اختلافات اجتماعی. این فعالیتها او را در ارتباط نزدیک با مردم عادی نگه داشت و سرمایهای از اعتماد و محبوبیت اجتماعی برایش فراهم کرد که فرماندهان همرتبه او بهندرت از آن برخوردارند.
ناظران بخشی از اعتبار سیاسی او را ناشی از خودداریاش از حمایت علنی از جدایی جنوب میدانند. در این زمینه، او با برخی دیگر از فرماندهان سلفی که پس از ورود به عرصه نظامی، مواضع جداییطلبانه اتخاذ کردند، تفاوت دارد؛ مواضعی که با مرجعیت سلفی آنان، که اساساً گرایشهای منطقهای و قبیلهای را رد میکند در تعارض است.
افراد نزدیک به شکری، او را شخصیتی صریح، ساده و بیتکلف توصیف میکنند که ارتباط با او آسان است. او حتی پس از آنکه در آوریل ۲۰۲۶ به فرماندهی منطقه نظامی چهارم منصوب شد، این ویژگیها را حفظ کرد. این منطقه نظامی، استانهای عدن، لحج، ضالع، ابین و تعز را دربر میگیرد.
شکری از کاروانهای رسمی و حضور رسانهای دوری میکند و از طریق پیامهای صوتی با افکار عمومی ارتباط برقرار میسازد؛ پیامهایی که تقریباً به موضوع انصارالله محدود هستند. او در این پیامها از زبانی ملیگرایانه استفاده میکند که در چارچوبی آشکارا اعتقادی، بر مفاهیم دولت و ملت تأکید دارد.
او از دو سوءقصد جان سالم به در برده است. نخستین مورد در سال ۲۰۱۸ و هنگام خروجش از اردوگاه خالد بن ولید رخ داد؛ زمانی که انصارالله با یک موشک حرارتی او را هدف قرار دادند. دومین سوءقصد نیز در ژانویه ۲۰۲۶ و با انفجاری علیه کاروان خودروی او در شمال عدن صورت گرفت.
درحالیکه شکری الصبیحی میان نقشهای نظامی، امنیتی و اجتماعی خود توازن برقرار کرده و بهطور کامل از قرارگرفتن در چارچوب یک گرایش سیاسی خاص پرهیز کرده است، عبدالرحمن اللحجی نماینده رویکرد دیگری در همان جریان سلفی است. او نیز نمونه دیگری از افرادی است که بحران یمن آنان را از حلقههای آموزش و تبلیغ دینی به عرصه نظامی و سپس سیاسی کشانده است.
این سه فرمانده از نظر سنی به یکدیگر نزدیکاند. اللحجی در سال ۱۹۷۹ در منطقه تبن در استان لحج متولد شد و در سال ۱۹۹۷ به عدن رفت؛ جایی که تحصیلات پایه خود را تکمیل کرد و مدرک دیپلم حرفهای گرفت. او در دورهای از زندگی خود به تحصیل علوم شرعی در دارالحدیث دماج پرداخت. سپس به عدن بازگشت و از سال ۲۰۰۵ بهعنوان امام جماعت و واعظ مسجد الصحابه در منطقه المنصوره فعالیت کرد.
با آغاز درگیری میان انصارالله و سلفیها پس از محاصره دماج و حوادثی که برای دانشجویان دارالحدیث رخ داد، اللحجی در سال ۲۰۱۴ به جبهه کتاف پیوست؛ اقدامی که آغاز مسیر نظامی او بود. سال بعد، درحالیکه در عدن اقامت داشت، فرماندهی اردوگاه الصولبان در منطقه خورمکسر را بر عهده گرفت و در نبردهای ضد انصارالله در استانهای ابین و لحج مشارکت کرد.
مسیر نظامی او در سال ۲۰۱۷، زمانی وارد مرحله تازهای شد که ائتلاف تحت رهبری عربستان، وی را به فرماندهی گردان سوم عملیات سواحل غربی منصوب کرد؛ عملیاتی که در جبهههایی تا مرزهای استان حدیده ادامه داشت.
در سال ۲۰۱۸، با یک تصمیم ریاستجمهوری، به فرماندهی لشکر چهارم پیادهنظام با درجه سرتیپی منصوب شد. اما در سال ۲۰۱۹ استعفا داد و برای تکمیل تحصیلات دینی خود راهی مدینه شد. او تا مارس ۲۰۲۶ در آنجا ماند؛ زمانی که به ریاست ستاد نیروهای «درعالوطن» منصوب شد. این نیروها در ژانویه ۲۰۲۳ با تصمیم شورای انتقالی و با تأمین مالی و حمایت نظامی عربستان تأسیس شده بودند. اللحجی بهسرعت به مقام فرمانده اجرایی این نیروها ارتقا یافت؛ امری که او را به یکی از عناصر اصلی ایجاد و گسترش نفوذ ریاض در یمن از طریق جریان سلفی تبدیل کرد.
اللحجی حتی پس از انتقال از عرصه تبلیغ دینی به زندگی نظامی، هویت سلفی خود را حفظ کرد. او تلاش کرده است از انظار عمومی دور بماند و بهندرت در رسانهها ظاهر میشود. او نیز مانند شکری الصبیحی برای ارتباط با افکار عمومی به پیامهای صوتی متکی است و در سخنانش از اصطلاحات سلفی بهره میگیرد. درباره مشارکت او در هیچ فعالیت سیاسی شناختهشدهای گزارشی وجود ندارد. سخنرانیهای عمومی او عمدتاً بر مأموریتهای نظامی برای بازپسگیری مناطق تحت کنترل انصارالله متمرکز است و در کنار آن، بر پایبندی به قواعد و اخلاق اسلامی در برخورد با اسرا تأکید میکند.
زندگینامه شکری و اللحجی تصویری از محیطی را آشکار میکند که المحرّمی نیز از آن برخاسته است. هر سه از یک محیط سلفی آمدهاند و در کنار یکدیگر با انصارالله جنگیدهاند؛ هرچند بعدها در مواضع نظامی و نحوه مواجهه با عرصه سیاست، مسیرهای متفاوتی در پیش گرفتند. در همین چارچوب، برخی یمنیها المحرّمی را با لقب «احمد الشرع یمن» میشناسند. این مقایسه در پی عملیات نظامی الشرع شکل گرفت که در اواخر سال ۲۰۲۴ به سقوط نظام بشار اسد در سوریه انجامید.
طرفداران این مقایسه به ویژگیهایی اشاره میکنند که به باور آنها میان این دو چهره مشترک است. نخست، پیشینه سلفی آنهاست؛ هرچند هر یک مسیر متفاوتی را در درون این جریان طی کردهاند. دوم، رسیدن به جایگاه رهبری نظامی خارج از ساختارهای سنتی نظامی و سیاسی است. سوم، ارتباط با تشکیلاتی نظامی است که کارآمدی خود را در میدان نبرد اثبات کردهاند.
در میان مخالفان انصارالله در یمن نیز گروهی از افراد، المحرّمی را شخصیتی متفاوت از بخش عمده نخبگان سیاسی سالهای اخیر کشور میدانند. او برخلاف بسیاری از این نخبگان، از نهادهای دولتی یا احزاب سیاسی برخاسته نیست؛ نهادهایی که حامیانش آنها را با کارنامهای از شکست و فساد فراگیر در کشور مرتبط میدانند. المحرّمی در مقایسه با الصبیحی، بیش از دیگران از رسانهها فاصله گرفته و اطلاعات اندکی درباره زندگی شخصی او در دسترس است. همچنین، در مقایسه با اللحجی که در مسائل سیاسی سکوت اختیار میکند، لحن عمومی المحرّمی متعادلتر بوده است. ابهام پیرامون زندگی خصوصی او نیز این تصویر را تقویت کرده است؛ برخلاف بیشتر اعضای دیگر شورای ریاستی که اطلاعات فراوانی درباره آنان در اینترنت وجود دارد.
بر اساس روایتهای منتشرشده درباره این سه فرمانده، المحرّمی جوانترین آنهاست. او در سال ۱۹۸۰ در منطقه رَصَد در یافع متولد شد. خانوادهاش در دوران کودکی او به عدن نقل مکان کردند و او تحصیلات متوسطه خود را در این شهر به پایان رساند. درباره تحصیلات رسمی او پس از آن اطلاعاتی در دست نیست.
المحرّمی برخلاف پدرش صالح زین که به حزب سوسیالیست یمن تعلق داشت، برای تحصیل علوم دینی به دارالحدیث صعده رفت؛ یکی از بزرگترین مراکز جریان سلفی در یمن و جهان عرب که در آن زمان شیخ مقبل بن هادی الوادعی مدیریت آن را بر عهده داشت. او در این مرکز، در کنار افرادی آموزش دینی دید که بعدها با او در میدان نبرد جنگیدند. سپس به عدن بازگشت و تا سال ۲۰۱۵ ترجیح داد دور از انظار عمومی باقی بماند؛ تا اینکه با ورود حوثیها به این شهر ساحلی، بهناچار وارد منازعه شد. شوک ناشی از آوارهشدن دانشجویان دماج در سال ۲۰۱۳ نیز در این زمینه بیتأثیر نبود.
نخستین گامهای او در عرصه نظامی با عضویت در اتاق عملیات ائتلاف عربی آغاز شد؛ ائتلافی که در مارس ۲۰۱۳ و به درخواست عبدربه منصور هادی، رئیسجمهور خائن یمن، مداخله نظامی خود را علیه انصارالله آغاز کرد. از همینجا ارتباط او با امارات نیز شکل گرفت؛ کشوری که در چارچوب تقسیم نقشها با عربستان، مسئولیت نظارت بر عملیات در جنوب یمن را بر عهده داشت. ابوظبی با جذب چهرههای سلفی و حمایت مالی و نظامی از آنان، به تشکیل گردانها و تیپهایی کمک کرد که در استانهای اطراف عدن با انصارالله میجنگیدند. المحرّمی یکی از افرادی بود که در همین چارچوب جذب شد.
نقطه عطف دوم در ژانویه ۲۰۱۷ رقم خورد؛ زمانی که المحرّمی فرماندهی نیرویی را بر عهده گرفت که در آن زمان با عنوان نیروهای العمالقه شناخته میشد و در سواحل غربی فعالیت میکرد. این نیرو از چهار تیپ وابسته به مقاومت جنوب تشکیل شده بود و سپس با حمایت ائتلاف عربی گسترش یافت؛ موضوعی که خود المحرّمی در مصاحبهای با روزنامه سعودی عکاظ در اوت ۲۰۲۳ به آن اشاره کرده است. حمدی شکری الصبیحی و عبدالرحمن اللحجی از مهمترین فرماندهانی بودند که در کنار او فعالیت میکردند. هر سه تحت نظارت سرلشکر هیثم قاسم طاهر، وزیر دفاع پیشین عدن فعالیت داشتند؛ کسی که در دوره مدیریت امارات بر عملیات سواحل غربی، به فرماندهی این عملیات منصوب شده بود.
در آن دوره، المحرّمی در کنار دایی خود، سرلشکر احمد سیف الیافعی، معاون رئیس ستاد کل ارتش یمن، در فرماندهی عملیات «نیزه طلایی» نقش برجستهای داشت؛ عملیاتی که با حمایت امارات و با هدف بازپسگیری المخا و ذوباب، دو منطقه مشرف بر تنگه بابالمندب انجام شد.
پس از کشتهشدن داییاش در حمله انصارالله در جریان نبردهای فوریه ۲۰۱۷، نقش المحرّمی گسترش یافت و او عملیات را تا دستیابی به اهداف اصلی آن، یعنی «آزادسازی المخا، ذوباب، بابالمندب و جزیره میون» هدایت کرد. با نزدیکشدن درگیریها به شهر الحدیده در نوامبر ۲۰۱۸ و پس از تسلط بر دو شهرستان الخوخه و حیس، جایگاه و شهرت او بیش از پیش تثبیت شد. بااینحال تحت فشار آمریکا و کشورهای غربی، عملیات متوقف شد و در دسامبر همان سال توافق استکهلم برای برقراری آتشبس میان گردانها و تیپهای جنوبی و انصارالله در حدیده به امضا رسید.
از آن زمان، نام المحرّمی و نیروهای العمالقه بهعنوان دو عنوان جداییناپذیر از یک مجموعه واحد مطرح شدهاند. شهرت او از جنوب فراتر رفت و سراسر یمن را دربر گرفت. او بهعنوان فرماندهای شناخته میشد که به نتایج سریع دست مییابد و یکی از برجستهترین چهرههای نزدیک به ابوظبی به شمار میرفت.
اما روابط او با امارات در سال ۲۰۱۹ دچار اختلال شد؛ زمانی که ابوظبی، به دلایلی که هرگز روشن نشد، او را از فرماندهی برکنار کرد و یک چهره سلفی دیگر به نام علی سالم الحسنی را جایگزینش ساخت. این تغییر بخشی از ترتیبات گستردهتری بود که انتصاب هیثم قاسم به فرماندهی کل نیروهای مشترک در سواحل غربی را نیز شامل میشد. این تحولات همزمان با اعلام خروج تدریجی امارات از یمن رخ داد. بااینحال، المحرّمی در سال بعد دوباره به سمت خود بازگشت.
در سوم ژانویه ۲۰۲۲، او نام نیروهایش را از «تیپهای العمالقه جنوبی ـ نیروهای آزادسازی سواحل غربی» به «تیپهای العمالقه جنوبی» تغییر داد و نشان آنها را نیز عوض کرد. المحرّمی اعلام کرد این تغییر نشاندهنده تعلق تمامی نیروهای این تشکیلات به استانهای جنوبی است. اما برخی دیگر این اقدام را حامل پیامی سیاسی و نشانهای از تمایل او به گرایشهای جداییطلبانه شورای انتقالی جنوب و آمادهسازی این تیپها برای تبدیلشدن به هسته ارتش دولت یمن جنوبی تفسیر کردند.
چند روز پس از آن، این نیروها در عملیاتی با عنوان «طوفان جنوب» توانستند طی کمتر از دو هفته انصارالله را از سه شهرستان استان شبوه بیرون برانند. این اتفاق، تصویر نیروهای العمالقه را بهعنوان تشکیلاتی که توانایی شکستن برتری میدانی انصارالله را دارد، بیش از پیش تثبیت کرد.
با ادامه صعود نظامی، المحرّمی وارد مرحله تازهای از حضور سیاسی شد. او بهعنوان عضوی با جایگاه معاون رئیسجمهور در شورای ریاستی منصوب شد؛ نهادی که بهعنوان مرجع قدرت ملی، در هفتم آوریل ۲۰۲۲ تشکیل شد. به این ترتیب، او تنها یک گام با جایگاه ریاستجمهوری فاصله داشت. در ماه مه همان سال نیز به شورای انتقالی جنوب پیوست و بهعنوان معاون رئیس این شورا منصوب شد. منتقدان او معتقدند این اقدام هم با اصول سلفی او و هم با جایگاهش در رأس هرم قدرت دولتی در تعارض است.
المحرّمی در طول سالهای صعود نظامی خود تا حد زیادی از رسانهها دوری کرد و به همین دلیل به چهرهای مرموز شهرت یافت. تصویر گستردهای از او در رسانهها منتشر نشده بود تا اینکه پس از انتصابش در آوریل ۲۰۲۲، تصویر او بیشتر در معرض دید عموم قرار گرفت. او در مصاحبهای با روزنامه عکاظ، که این روزنامه آن را نخستین مصاحبه او معرفی کرد، درباره این موضوع گفت: «در مرحله گذشته، به انتشار تصویر خودم اهمیت نمیدادم؛ تمام توجه من معطوف به موفقیت مأموریتمان در فرماندهی نیروها، سازماندهی آنها و پیروزی در نبرد بود و تمایلی به دیدهشدن نداشتم.»
او حتی پس از ورود به جایگاهی بلندپایه که ارتباط نزدیکتری با مقامها و دیپلماتهای خارجی برایش به همراه داشت، همچنان در نگاه عمومی با دستاوردهای میدانیاش شناخته میشد. هنگامی که از او درباره عواملی که موفقیت نیروهای العمالقه در مقابله با انصارالله را توضیح میدهد سؤال شد، مجموعهای از عوامل را برشمرد: «مهمترین آنها توفیق الهی است؛ سپس صداقت و شجاعت رزمندگان، بهرهبرداری از حمایت ائتلاف عربی و استفاده درست از این حمایت. ما فرد مناسب را در جایگاه مناسب قرار دادیم و ساختاری سازمانی ایجاد کردیم که به آن پایبند بودیم. نیروهای ما از امکانات تسلیحاتی متنوع و نیروی انسانی برخوردارند که در اردوگاههای آموزشی ویژه و زیر نظر مربیان واجد صلاحیت، آموزش دیده و آماده شدهاند. در میان نیروهای العمالقه، یک تیپ آموزشی ویژه داریم که مأموریت آن آمادهسازی، آموزش و ارتقای مهارت افسران و نیروهاست. درباره ارتباط با وزارت دفاع نیز باید بگویم که میان ما و وزارت دفاع هماهنگی عملیاتی وجود دارد.»
این سه فرمانده، با وجود تفاوت در مواضع آشکار و پنهان خود درباره جدایی جنوب و روابط متغیرشان با عربستان و امارات، در چند ویژگی مشترکاند: هر سه از جنوب یمن و از جریان سلفی برخاستهاند؛ جریانی که در اساس خود گرایشهای منطقهای و قبیلهای را نمیپذیرد. از همین رو، تعلق آنان به جریان سلفی یکی از محورهای مهم برای فهم نگاه سیاسی و نظامیشان به یمن و آینده آن است.
یعقوب السفیانی، مدیر دفتر منطقهای مرکز خبری و مطالعاتی «ساوث۲۴»؛ نهادی خبری و پژوهشی که بر جنوب یمن تمرکز دارد، معتقد است بُعد فکری و سیاسی این سه فرمانده اهمیت ویژهای دارد. او میگوید: «شمار زیادی از فرماندهان رده اول و دوم و همچنین فرماندهان تیپها و گردانها، از پیشینه سلفی برخوردارند. به همین دلیل، بسیاری از آنان جنگ با انصارالله را صرفاً یک رویارویی نظامی یا ملی نمیدانند، بلکه برای این نبرد بُعد دینی و اعتقادی نیز قائلاند. این مسئله انگیزه و آمادگی بالایی برای جنگیدن در آنان ایجاد میکند.»
هرچند نیروهای العمالقه در برخی ویژگیها، از جمله ساختار سلسلهمراتبی، به ارتشهای منظم شباهت دارند، اما در نظام جذب نیرو همچنان ویژگی سلفی خود را حفظ کردهاند. جذب نیرو در این تشکیلات بر اساس سازوکار «تزکیه» انجام میشود؛ به این معنا که فردی که خواهان پیوستن است، باید از سوی شخصی که او را میشناسد و صلاحیتش را تضمین میکند، تأیید شود. هدف از این سازوکار، جلوگیری از نفوذ به صفوف نیروهاست. نیروهای این تشکیلات به انضباط و وفاداری مطلق به فرماندهی شناخته میشوند و به همین دلیل، فرار از میدان نبرد در میان آنها بهندرت اتفاق میافتد. برخی ناظران همچنین معتقدند فساد مالی در این نیروها، در مقایسه با دیگر تشکیلات نظامی، کمتر است.
السفیانی همچنین به ماهیت روابط درون این نیروها اشاره میکند و میگوید: «رابطه میان فرماندهان و رزمندگان در بسیاری از واحدهای نیروهای العمالقه، در مقایسه با ارتشهای سنتی، رسمیت کمتری دارد. فرماندهان میدانی در کنار نیروهای خود زندگی میکنند و با آنها جابهجا میشوند. پیوند میان آنان بیش از آنکه صرفاً بر سلسلهمراتب رسمی نظامی استوار باشد، بر شناخت شخصی، اعتماد و تجربه مشترک در میدان نبرد تکیه دارد.»
به گفته السفیانی، تجربه انباشتهشده رزمی شماری از نیروهای این تشکیلات نیز عامل دیگری در کارآمدی آنهاست. او معتقد است برخی فرماندهان میدانی و رزمندگان نیروهای العمالقه پیش از تأسیس این تشکیلات نیز تجربه جنگی داشتند و سپس در جنگ سال ۲۰۱۵، نبردهای سواحل غربی، شبوه و دیگر مناطق، تجربه گستردهتری کسب کردند. به تعبیر او، «در میان این نیروها فرماندهان میدانیای حضور دارند که سالهای جنگ آنها را ساخته است، نه دانشکدههای نظامی سنتی».
با وجود اهمیت این عوامل، نمیتوان آنها را از حمایت امارات جدا کرد؛ حمایتی که شامل «ساخت، سازماندهی و تسلیح نیروهای العمالقه در مراحل مختلف» بود و در تبدیل این نیروها به یکی از کارآمدترین تشکیلات نظامی در اردوگاه مخالف انصارالله، تأثیر آشکاری داشت.
این حمایت پس از اختلاف عربستان و امارات در ژانویه ۲۰۲۶ متوقف شد. این اختلاف پس از تسلط شورای انتقالی جنوب بر دو استان حضرموت و المهره شکل گرفت؛ دو منطقهای که ریاض آنها را بخشی از حوزه نفوذ سنتی خود میداند. عربستان نیز از یک عملیات نظامی برای بیرونراندن شورای انتقالی از این دو استان حمایت کرد.
بر اساس اطلاعات منابعی که با آنها گفتوگو کردهام، این عملیات بدون موافقت المحرّمی با درخواست ریاض برای خارجکردن نیروهایش، موفق نمیشد؛ اقدامی که در فروپاشی کنترل شورای انتقالی جنوب بر مناطق تحت نفوذش نقش داشت. از آن زمان، المحرّمی به ریاض نزدیکتر شد، درحالیکه نیروهای اماراتی در پی تصمیم دولت عدن که با این اختلاف مرتبط بود، از این کشور خارج شدند. بااینحال برخی معتقدند نفوذ ابوظبی بر نیروهای العمالقه و دیگر تشکیلاتی که اکنون زیر نظارت عربستان قرار گرفتهاند، بهطور کامل پایان نیافته است.
حمایت عربستان از المحرّمی این پرسش را مطرح میکند که او در مرحله آینده چه نقشی میتواند ایفا کند؛ بهویژه آنکه رسانههای سعودی در ماههای اخیر توجه فزایندهای به او نشان داده و وی را چهره مناسب برای هدایت مرحله آینده معرفی کردهاند.
برای درک زمینه گستردهتر این موضوع، با عادل دشیله، دانشگاهی و پژوهشگر یمنی، گفتوگو کردم. او معتقد است گرایش روشنی به حمایت از تشکیلات نظامی مرتبط با جریان سلفی، مانند نیروهای درعالوطن و تیپهای العمالقه، وجود دارد. بااینحال، دشیله درباره خود المحرّمی پرسش مهمتری مطرح میکند: آیا عربستان زمینه سیاسی، اجتماعی و قبیلهای لازم را فراهم کرده است تا او بهعنوان چهرهای قادر به حفظ وحدت ملی، در مناطق شمالی و شرقی یمن مطرح شود؟
دشیله معتقد است مرحله آینده به رهبری نیاز دارد که از پذیرش گسترده در میان همه طرفها، از احزاب سیاسی و شورای انتقالی جنوب گرفته تا نیروهای قبیلهای و مدنی، برخوردار باشد. این نیاز در صورتی جدیتر میشود که موازنههای نظامی در شرق یمن تغییر کند یا تلاشهایی برای حرکت بهسمت صنعا، که تحت کنترل صنعاست، صورت گیرد. به گفته او، ثبات مستلزم دستیابی به ساختاری است که توازن اجتماعی، جغرافیایی و سیاسی کشور را حفظ کند.
از نگاه دشیله، یمن به رهبری واحد نظامی و سیاسی با یک رأس مشخص نیاز دارد؛ رهبریای که هم توانایی هدایت نبردهای کشور را داشته باشد و هم بتواند با انصارالله، چه از طریق صلح و چه از طریق جنگ، به توافق برسد. او معتقد است ساختار کنونی نه در خدمت یمن است و نه به سود عربستان.
این استدلالها با بازگشت المحرّمی به سواحل غربی در قالب عملیات «فجر یمن» و حضور دوباره او در همان منطقهای که شهرت نظامیاش را در آن به دست آورده بود، اهمیت بیشتری پیدا میکند. موفقیت در این منطقه ممکن است بار دیگر او را در نگاه یمنیها بهعنوان فرماندهای نظامی مطرح کند که پیش از هر چیز توانایی دستیابی به پیروزی را دارد؛ جایگاهی که مستقل از موقعیت سیاسی او در شورای انتقالی جنوب خواهد بود.
نقش المحرّمی توجه بازیگران بزرگ بینالمللی را نیز به خود جلب کرده است. در ۱۷ اوت ۲۰۲۶، او با نیل هوب، کاردار آمریکا در یمن، دیدار کرد. هوب در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، المحرّمی را فرمانده یکی از نیروهای کارآمد در «نبرد آزادی در برابر سلطه نیروهای نیابتی ایران بر یمن» توصیف کرد. این نوع توصیف برای یک تشکیلات نظامی یمنی غیرمعمول است. هوب همچنین از نقش سیاسی المحرّمی تمجید کرد و گفت او «در کنار وحدت ایستاده است تا همه یمنیها بتوانند آیندهای بهتر بسازند».
تصویر المحرّمی در میان گروههایی از یمنیهای مخالف انصارالله دوگانه است: برخی او را در قامت یک فرمانده نظامی میبینند و برخی دیگر به چهره سیاسی او توجه دارند. جذابیت او از این واقعیت سرچشمه میگیرد که خارج از طبقه سیاسی موجود برخاسته و فرماندهی نیرویی را بر عهده داشته که توانایی خود را در میدان نبرد نشان داده است. بااینحال، تمایل او به پروژه جداییطلبانه جنوب، که برخی از دنبالکنندگانش آن را در مواضع او احساس کردهاند، از جذابیتش نزد کسانی میکاهد که او را فرماندهای بالقوه برای سراسر یمن میدانند.
معادله در اینجا ساده است: هرچه المحرّمی از صفبندیهای سیاسی و منطقهای فاصله بگیرد و خود را فرماندهای معرفی کند که برای دولت عدن میجنگد، جذابیت او در خارج از جنوب افزایش مییابد؛ و هرچه به پروژه جداییطلبانه نزدیکتر شود، دامنه نفوذ و تأثیرگذاریاش محدودتر خواهد شد.
علی العمرانی، وزیر پیشین اطلاعرسانی یمن، نیز از المحرّمی خواسته است به وحدت یمن پایبند بماند و پرچم جمهوری یمن را برافرازد. از نظر او، تعدد پرچمها و پروژههای سیاسی نه کشور را آزاد میکند و نه آن را به پیش میبرد. العمرانی در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که منطقه یافع، زادگاه المحرّمی و جایی که زمانی یکی از مراکز پادشاهی حِمیَر بود ـ پادشاهیای که پیش از اسلام بر سراسر یمن حکومت میکرد ـ باید در صف نخست مدافعان وحدت یمن قرار گیرد.
او همچنین از قول دوستی که با المحرّمی دیدار کرده بود، نقل کرد که خطاب به او گفته است: «چرا تو را چنان میبینیم که گویی گروگان تندروهای جداییطلب هستی، درحالیکه صلاحیت آن را داری که احمد الشرع دیگری در یمن باشی؟»
این بحث را نمیتوان از پرسش گستردهتر درباره آینده المحرّمی جدا کرد؛ بهویژه اگر عملیات سواحل غربی موفق شود و فرصت تازهای برای بازسازی تصویر او بهعنوان فرماندهای فراتر از شکافها و اختلافات فراهم آورد. بااینحال، تبدیل کارنامه نظامی او به سرمایهای برای ایفای نقشی سیاسی با جاذبهای ملی و گستردهتر، به شیوهای بستگی دارد که خود را بر اساس آن معرفی میکند و همچنین به موضع نهاییاش درباره مسئله وحدت یا جدایی یمن.
در مجموع، بازگشت المحرّمی، شکری و اللحجی به سواحل غربی را نمیتوان صرفاً تلاش برای تکرار دستاورد نظامیای دانست که روزگاری بهطور مشترک به آن دست یافته بودند. این بازگشت همچنین بازتابدهنده تحولات عمیقی است که سلفیگری دعوتمحور در یمن، پس از یک دهه فشارهای داخلی و خارجی، تجربه کرده است.
اگرچه عملیات کنونی فرصتی برای هر سه فرمانده فراهم میکند تا جایگاه نظامی خود را تثبیت کنند، اما چالش بزرگتر همچنان پیش روی المحرّمی قرار دارد: اینکه بتواند کارنامه خود در میدان نبرد را به نقشی واقعی در عرصه سیاست ملی تبدیل کند.
نویسنده: مأرب الورد