العالم - اروپا
در دنیای فوتبال، قوانین نقل‌وانتقالات اغلب ساده و راحت به نظر می‌رسند؛ بدین صورت که وجود یک بازیکن بااستعداد، یک مربی که به حضور آن بازیکن نیاز دارد و تیم مدیریتی که توانایی پرداخت مبلغ انتقال را داشته باشد، عواملی هستند که مسیر را برای پوشیدن پیراهن آن باشگاه توسط بازیکن، هموار می‌کنند.
با این حال، این موضوع در مورد همه باشگاه‌ها صدق نمی‌کند. برخی باشگاه‌ها معیارهایی فراتر از استعداد، توانایی فنی یا هزینه قرارداد تعیین کرده‌اند؛ به‌طوری که عواملی همچون خاستگاه جغرافیایی، ملیت یا پیشینه فوتبالی دوران رشد بازیکن، به پیش‌شرط‌هایی اساسی برای عضویت در آن تیم تبدیل شده‌اند.
باشگاه «اتلتیک بیلبائو»
باشگاه «اتلتیک بیلبائو» نمونه بارز این قضیه و یکی از باشگاه‌هایی است که به فلسفه منحصر‌به‌فرد خود در زمینه انتخاب بازیکن، بیشترین پایبندی را دارد.
در شهر بیلبائو، فرآیند انتخاب یک بازیکن با پرس‌وجو درباره ارزش بازار، تعداد گل‌های زده یا توانایی او در پیاده‌سازی دیدگاه تاکتیکی سرمربی آغاز نمی‌شود؛ بلکه با پرسشی شروع می‌شود که برای این باشگاه اهمیتی به‌مراتب بیشتر دارد: آیا او معیارهای لازم برای پوشیدن پیراهن «اتلتیک» را داراست؟
این باشگاه بیش از یک قرن است که به سیاستی پایبند بوده که بر اساس آن، تنها بازیکنانی انتخاب می‌شوند که یا در «سرزمین باسک» متولد شده‌اند و یا مراحل رشد فوتبالی خود را در باشگاه‌های واقع در این منطقه طی کرده‌اند. طبق معیارهای تعیین‌شده توسط باشگاه، این سیاست شامل مناطق باسکی در شمال اسپانیا و جنوب غربی فرانسه می‌شود.
ریشه‌های این فلسفه به سال ۱۹۱۱ بازمی‌گردد؛ این فلسفه با گذر دهه‌ها چنان تکامل یافته که اکنون به بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت و شیوه عملکرد باشگاه تبدیل شده است. باشگاه اتلتیک برای تضمین تداوم این رویکرد، باشگاه «لزاما» را در کانون پروژه ورزشی خود قرار داده است که به عنوان منبع اصلی تأمین نیروی با استعداد برای تیم اتلتیک عمل می‌کند.
باشگاه لزاما نه تنها استعدادهای فوتبالی را پرورش می‌دهد بلکه ارزش‌های فرهنگی و هویتی را به بازیکنان جوان منتقل می‌کند. این آکادمی به عنوان ستون فقرات سیاست بومی گرایی اتلتیک بیلبائو شناخته می‌شود.
نکته قابل‌توجه اینکه این سیاست باشگاه اتلتیک به ملیت یا قومیت وابسته نیست، بلکه به محل تولد یا محیطی مربوط می‌شود که بازیکن در آن، مراحل رشد فوتبالی خود را طی کرده است. در نتیجه، بازیکنی با ملیتی متفاوت می‌تواند پیراهن این تیم را بر تن کند، مشروط بر اینکه واجد شرایط لازم باشد.
با اتخاذ این فلسفه، اتلتیک بیلبائو موفق شده است بدون آنکه هرگز از اصول بنیادین خود دست بکشد، با غول‌های فوتبال اسپانیا و اروپا رقابت کند؛ بدین‌سان به الگویی استثنایی از باشگاهی تبدیل شده که ترجیح داده است هویت خویش را بر گزینه‌های پرشمار موجود در بازار نقل‌وانتقالات، مقدم بدارد.
باشگاه مکزیکی «گوادالاخارا»
در آن سوی اقیانوس اطلس، باشگاه مکزیکی «گوادالاخارا» که با نام «چیواس» شناخته می‌شود، یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها تجربه‌ای مشابه را ارائه می‌دهد.
از زمانی که فوتبال مکزیک در دهه ۱۹۴۰ وارد دوران حرفه‌ای شد، این باشگاه تصمیم گرفت صرفاً به بازیکنان مکزیکی تکیه کند؛ آن هم در دورانی که سایر باشگاه‌ها به جذب استعدادهای خارجی روی آورده بودند.
این مفهوم صرفاً یک تصمیم فنی نبود، بلکه به بیانیه نمادین در فوتبال مکزیک تبدیل شد که نشان‌دهنده اعتماد به بازیکنان بومی و حسی از افتخار به هویت ملی بود. لذا نام «چیواس» به عنوان نماد فوتبال مکزیک، به‌گونه‌ای جدایی‌ناپذیر با این سیاست منحصر‌به‌فرد، پیوند خورد.
این باشگاه الزامی نمی‌داند که بازیکنان حتماً در مکزیک بزرگ شده باشند؛ بلکه کافی است که آن‌ها از بدو تولد مکزیکی باشند حتی اگر در خارج از کشور متولد شده و تابعیت مکزیکی را از طریق والدین خود در زمان تولد دریافت کرده باشند. در نتیجه، این باشگاه می‌تواند بازیکنانی را از ایالات متحده یا سایر کشورها به خدمت بگیرد، مشروط بر اینکه آن‌ها واجد معیارهای تابعیت تعیین‌شده توسط باشگاه باشند.
اینجاست که تفاوت میان «چیواس» و «اتلتیک بیلبائو» آشکار می‌شود: چیواس درهای خود را به روی مکزیکی‌های واجد شرایط - فارغ از محل تولد یا بزرگ شدنشان - می‌گشاید، در حالی که اتلتیک بیلبائو معیارهای انتخاب بازیکنانش را به یک منطقه جغرافیایی خاص و فرآیند پرورش فوتبالی که در آن محدوده صورت می‌گیرد، پیوند می‌دهد.
باشگاه «اِل ناسیونال»
در «کیتو» پایتخت اکوادور نیز باشگاه «اِل ناسیونال» (El Nacional) مسیر مشابهی را در پیش گرفت و تکیه انحصاری بر بازیکنان اکوادوری را به یکی از ارکان اصلی پروژه ورزشی خود تبدیل کرد.
این باشگاه در سال ۱۹۶۴ تأسیس شد و از نظر تاریخی با نهادهای نظامی پیوند داشت؛ بعدها این باشگاه به یکی از برجسته‌ترین باشگاه‌های فوتبال در کشور تبدیل شد. این تیم با لقب «پوروس کریولوس» (Puros Criollos) شناخته می‌شود که نشان‌دهنده اتکای آن به استعدادهای بومی است و بیانگر فلسفه‌ای است که در زمان تشکیل تیم، بازیکنان اکوادوری را بر هر چیز دیگری مقدم می‌شمارد.
این سیاست مانع از کسب موفقیت توسط باشگاه نشد؛ این باشگاه بارها قهرمان لیگ اکوادور شد و به منبع مهمی برای پرورش استعدادهایی تبدیل گشت که بعدها به تیم ملی راه یافتند.
تجربه این باشگاه از این جهت با تجربه باشگاه «اتلتیک بیلبائو» تفاوت دارد که دامنه گزینه‌های موجود، محدود به یک منطقه جغرافیایی خاص یا یک آکادمی واحد نیست؛ بلکه تمامی بازیکنان واجد شرایط اکوادوری را از سراسر کشور، در بر می‌گیرد.
اولوت: فوتبال را کجا یاد گرفتی؟
در اسپانیا، تجربه باشگاه کاتالان «اونیو اسپورتوا اولوت» (Unió Esportiva Olot) نیز قابل توجه است؛ چرا که این باشگاه برای محل آموزش فوتبالی بازیکنان، اهمیت ویژه‌ای قائل است. این باشگاه که در شهر اولوت در منطقه کاتالونیا واقع شده، بر بازیکنانی تکیه دارد که یا در آکادمی خود باشگاه پرورش یافته‌اند و یا مهارت‌های فوتبالی‌شان را در دیگر باشگاه‌های کاتالان و یا در مناطقی که از نظر فرهنگی و زبانی با کاتالونیا پیوند دارند، کسب کرده‌اند.
در این چارچوب، ملیت به‌تنهایی معیار گزینش نیست؛ بلکه مسیری که بازیکن از دوران رشد و پرورش خود طی کرده، عاملی کلیدی در تعیین میزان تناسب او با پروژه باشگاه به شمار می‌آید.
این فلسفه بخشی از چشم‌اندازی گسترده‌تر است که تیم اصلی را به آکادمی جوانان و باشگاه‌های محلی پیوند می‌دهد و تضمین می‌کند که به‌جای اتکای کامل به بازار نقل‌وانتقالات، سرمایه‌گذاری مستمری بر روی استعدادهای موجود در محیط پیرامونی باشگاه صورت گیرد.
باشگاه آلتین‌اردو
در ترکیه، باشگاه آلتین‌اردو(Altinordu) تلاش کرده است تا این مفهوم را به پروژه‌ای جامع برای پرورش استعدادهای بومی تبدیل کند.
این باشگاه که در شهر ازمیر مستقر است، آکادمی خود را به رکن اصلی پروژه ورزشی‌اش بدل کرده و با تکیه صرف بر بازیکنان تُرک، تصمیم گرفته است هیچ ورزشکار خارجی‌ای را به خدمت نگیرد؛ هرچند که مقررات اجازه چنین کاری را به آن‌ها می‌داد.
مسئولان این پروژه ابایی از ابراز تحسین خود نسبت به الگوی باشگاه «اتلتیک بیلبائو» نداشتند؛ در واقع، آن‌ها آشکارا از تمایل شان برای ایجاد نمونه‌ای مشابه در ترکیه سخن می‌گفتند؛ مدلی که به‌جای خرید ستاره‌های نامدار، بر پرورش بازیکنان تمرکز داشت. این باشگاه استعدادهایی را از سراسر ترکیه جذب کرد و آن‌ها را در چارچوب سیستم خود پرورش داد؛ اقدامی که به شکلی موفقیت‌آمیز منجر به ظهور بازیکنانی شد که بعدها به سطوح بالای فوتبال اروپا راه یافتند، از جمله چاغلار سویونجو و چنگیز اوندر.
اگرچه پروژه حرفه‌ای تیم نخست در سال‌های اخیر دستخوش تغییرات چشمگیری شده است، اما این تلاش همچنان یکی از شاخص‌ترین کوشش‌های ترکیه برای ایجاد باشگاهی است که بر هویت بومی و پرورش بازیکنان داخلی استوار باشد.
باشگاه «رئال سوسیداد»
مورد جالب دیگر، «رئال سوسیداد» هم‌وطنان اتلتیک بیلبائو است؛ هر دو تیم از منطقه باسک می‌آیند و هر دو مدت‌هاست که بر استعدادهای بومی تکیه دارند.
رئال سوسیداد در سن‌سباستین، تیمی قدرتمند متشکل از بازیکنان باسکی و پرورش‌یافتگان آکادمی «زوب‌یتا» تشکیل داد؛ آن‌ها با این ترکیب موفق شدند در فصل‌های ۸۱–۱۹۸۰ و ۸۲–۱۹۸۱ عنوان قهرمانی لالیگا را به دست آورند.
بدین ترتیب، این دو باشگاه که از یک منطقه برخاسته‌اند، مسیرهای متفاوتی را در پیش گرفتند: رئال سوسیداد دامنه گزینه‌های خود را گسترش داد، اما اتلتیک بیلبائو همچنان به فلسفه کاری خود پایبند ماند که آن را به نمونه‌ای منحصر‌به‌فرد در فوتبال اروپا تبدیل کرده است.
این رویکردها در جزئیات خاص خود با یکدیگر تفاوت دارند اما همگی آن‌ها بر یک ایده واحد هم‌نظرند: اینکه یک باشگاه صرفاً سازمانی نیست که در بازار نقل‌وانتقالات به دنبال جذب بهترین بازیکنان موجود باشد، بلکه نهادی است که از هویت، تاریخچه و مجموعه‌ای از ارزش‌ها برخوردار است و می‌کوشد تا آن‌ها را در گذر نسل‌ها، حفظ کند.
در حالی که باشگاه‌های بزرگ برای جذب بازیکنان ستاره با صرف هزینه‌های صدها میلیون‌دلاری با یکدیگر رقابت می‌کنند، این باشگاه‌های خاص تصمیم گرفته‌اند محدودیت‌هایی برای خود تعیین کنند که هرگز از آن‌ها فراتر نروند؛ حتی اگر این کار به معنای از دست دادن فرصت به خدمت گرفتن بازیکنی استثنایی باشد که با معیارهای آن‌ها همخوانی ندارد.
با این حال، اتلتیک بیلبائو همچنان باثبات‌ترین و متمایزترین نمونه باقی مانده است؛ چرا که با وجود تحول فوتبال، تغییر در نظام‌های نقل‌وانتقال بازیکنان، گسترش دامنه ورزش حرفه‌ای و نیز آمدن و رفتن نسل‌های گوناگون ستاره‌ها و مربیان، این باشگاه باسکی همچنان به اصول خود پایبند مانده است.
از دیدگاه این باشگاه‌ها، استعداد می‌تواند بازیکنی بزرگ بیافریند و پول می‌تواند تیمی قدرتمند بسازد، اما تنها «حس تعلق» است که به پیراهن، معنای واقعی‌اش را می‌بخشد.
بر اساس فلسفه این باشگاه‌ها، هر کسی که توانایی پوشیدن این پیراهن را دارد، لزوماً شایسته آن نیست؛ چرا که برخی پیراهن‌ها تنها با تکیه بر استعداد به دست نمی‌آیند، بلکه حاصل هویت، تاریخ و حسی عمیق از تعلق هستند.
نوشته: حيدر زيبرم